Ausilio alla lettura in italiano

Fonti e docu­menti in lingua originale

Appen­dice II · Pagine dell’edizione a stampa 347–364

Apri il PDF origi­nale inglese su Brepols ↗

347

Appen­dice II Fonti e docu­menti in lingua originale

I rife­ri­menti agli studi rela­tivi a queste fonti sono inclusi nel testo principale.

1 1479, Bastiano Salvino, Epis­tola dihe­rode Re digiudei a sena­tori Romani della statura persona et costumi di gesu cristo; Epis­tola di rabbi samuel israe­lita (Firenze: Nicolò di Lorenzo, 1479), proemio

Sebas­tianus Salvinus Raphaeli Rhiario Cardi­nali Sancti Georgii suppli­citer se commendat.

Cum, optime ac venerande pater iandudum ipse norim, quam amice amitini nostri Marsilii Ficini consuetu­dine delec­tere philo­sophi, ut te non latet suo seculo singu­laris, fieri minime posse putavi partem abs te non amatum iri ipsius totius, dum amatur totum. Pars enim suo semper toto conti­netur. Quid igitur Sebas­tiane totum? quid pars? Totum ipsum Marsi­lius noster est, ego autem pars ipsius totius. Marsi­lium igitur, in quo ipse sum, si amas, me ipsum amas. Atque ut alteram in lyre fidibus dum ipsi moderamur, eodem videmus alteram numero moveri: ita Cardi­nalis noster, dum animum suum in Marsilio mode­ratur, nos, ut eius partem, non movere moder­a­rique non potest. Ecce iam moti ipsi sumus ad te scri­bendum, Venerande pater, ut, cum totum a te ipso ardenter ametur, pars minime dese­ratur. Vale.

2 1480 circa, Aurelio Bran­do­lini, De laudibus Rapha­elis Cardi­nalis Sancti Georgii, BAV, MS Urb. lat. 739 (un’altra copia è in Roma, Biblio­teca Nazio­nale Centrale, MS Giovanni e Paolo 7, foll. 93 v–94 r)

fols 108 r–v

De laudibus Rapha­elis Cardi­nalis Sancti Georgii

Quis neget in teneris virt­utem protinus annis Esse? Quis hanc primo semine inesse neget? Quos nunc iam radios: quae nunc iam lumina fundit Quam toto virtus pectore clara micat? Aspice praestantem iuve­nili in corpore vultum. Quis decor in toto gratia quanta viro est? Quam blandus, quam muni­ficus, pius, integer, aequus? Testis piceno gloria parta solo

6

Una nota al verso ‘Dive Inno­centi, magn­anime, victor, pie’ recita ‘ac vel post: Dive Raphael optime, integer, sacri | Lumen senatus,

inclytum ecclesie decus’, (ossia, i versi perti­nenti potevano essere inse­riti a seconda che ci si rivol­gesse al papa oppure a Riario).

At vero ingenii atque animi vis quanta? quis ardor? Non ullis claudi finibus ille potest. Temnit opes, flagrat supremae laudis amore. Ad summum aspirat mens gene­rosa decus Te tuus ethereis hiero­nimus admovet astris. Te sacra foelicis roboris umbra fovet. Aspi­rent modo fata tibi: modo vita supersit. Te tamen Raphael tollet ad astra decus.

3 1486 circa, Sulpizio da Veroli, Prologo a una rappre­sen­ta­zione dell’Hippolytus (Phaedra), Roma, Biblio­teca Valli­cel­liana, Cod. F 20, Sulpizio da Veroli, Carmina

fol 344 r

Prologus.

O Roma, cunctis affluens hominum bonis, Regina terrae, caelitumque patria, Tuque, o frequens nobis popule Quiri­tium, Et qui Petri et Dei refers imaginem, Dive Inno­centi, magn­anime, victor, pie, 6 Trage­diam acturi quoniam hodie sumus Quae continet heroica infor­tunia, Primum rogamus prece pia cunctos deos Tragedia ut vobis nihil dignum accidat, Sed procul omnibus repulsis tris­tibus, Vos augeat magnis et domi et foris opibus. Post id novis acto­ribus, qui usu abditos Revo­cant thea­trales iocos et fabulas Ad vos iuvandos, decus etiam poeticum, Adeste placidi oramus et silentio Nobis favete. Rem novam spect­ab­itis: Histo­riam variam, gravem, mise­ra­bilem Cum fabula mistam: pigebit neminem Hic affuisse: doctior et cautior Omnis redibit, monitu et exemplo excitus. Vide­bitis nanque ut satis sit neuti­quam Formo­sio­ribus pudico agere animo, Nam forma sui in cupi­dinem improbos trahit; Atque ut viri secura facile foemina

348

fol 344 v

Corrum­pitur, quan­tumque eam furiat amor, Si nescit aut non vult procul repel­lere Tum quantum alumnae obse­quitur haud recte pia Nutrix; et ut homini nil est quie­tius Quam colere silvas dere­lictis urbibus. Hinc obten­ebret ut mentem amor verecundia Omni repulsa, et conscia mali foemina Quo astu utitur testandam ad inno­cen­tiam. Accedit ut viri diu absentes domo Turbas repe­riunt et inopina iurgia, Nec credere expedit eos uxoribus Statim, nec est damn­andus aliquis, agnita Ni causa fuerit prius ter et quater. Adde: sequitur factum ut male poeni­tentia Calum­ni­ator et doli poenas sui Ipse exigit, iustis deis volen­tibus, Qui dant malis merita bonis et omnibus. Nulli dum agentur haec stre­pere liceat viro; Plausum his peractis qui voluerit factitet.

4 Prima metà del 1487, Giovanni Sulpizio da Veroli, Dedica a Raffaele Riario dell’editio prin­ceps di Vitruvio, De archi­tec­tura, a cura di Giovanni Sulpizio (Roma: Eucha­rius Silber, s.d.)

Raphaeli Riario cardi­nali sanct­aeque romanae Eccle­siae came­rario Io. Sulpi­tius foelicitatem.

Quic­quid curae, studii, vigi­li­arum et opere: in emen­dando et vulgando Victruvio posui. Quic­quid utili­tatis in medium affero. Quic­quid forsan et laudis conse­quar tuae dedico ampli­tu­dini Raphael Riarie romanae Eccle­siae dignis­sime came­rarie, certum littera­torum prae­si­dium, fotor inge­niorum, spes publica, patro­ci­nium popul­o­rium, benig­ni­tatis delitie, virtutumque pluri­marum vivida quaedam effi­gies. Cui enim hunc aptius possem? Quam cui ego sum dedi­tis­simus et a quo me diligi et Victru­vium in delitiis haberi intelligo? Immo ad quem liben­tius archi­tectus ipse se diriget? Quam ad eum qui sua lectione plurimum delec­tatur. Quique suis prae­ceptis et saepe et in magnis aedi­fi­ciis, si vixerit, sit usurus. Quemque prae­toria, villas, templa, porticus, arces, et regias, sed prius theatra aedi­fi­ca­turum spe certa collig­imus. Tu enim primus Tragoe­diae quam nos iuven­tutem exci­tandi gratia et agere et cantare primi hoc aevo docuimus (nam eius actionem iam multis saeculis Roma non viderat) in medio foro pulpitum ad quinque pedum alti­tu­dinem erectum pulcher­rime exorn­asti. Eandemque post­quam in Hadriani mole divo Inno­centio spec­tante est acta, rursus intra tuos penates tanquam in media circi cavea toto consessu umbra­culis tecto, admisso populo et pluribus tui ordinis spec­ta­to­ribus hono­ri­fice exce­pisti. Tu etiam primus pictu­ratae scoenae faciem quom Pompo­niani comoe­diam agerent, nostro saeculo osten­disti. Quare a te quoque thea­trum novum tota urbs magnis votis expectat. Videt enim libe­ra­litatem ingenii tui, qua ut uti possis Deus et Fortuna concessit. Cum igitur nec desint tibi facul­tates, nec voluntas grati­fi­candi. Accinge te ocius ad hanc bene­fi­cen­tiam alacriter exhi­bendam. Quid enim popu­la­rius? Quid

glorio­sius ista tua aetate facere possis? Q. Catulum qui primus spec­tan­tium consessum inum­bravit iam aequa­visti. Claudio in pictae scenae varietate non invi­demus. Antonii argen­team, Petreii auream, Catu­lique ebur­neam ut luxum nimium expetit nemo. Versa­tilem et ductilem quando libuerit facies non diffi­culter. Illud unum igitur supe­rest, ut medio­crem locum ex Victruvii insti­tu­tione consti­tuas, in quo iuventus tibi dedi­tis­sima ad maiorum se imita­tionem in reci­tandis poematis fabu­lisque acti­tandis in deorum honorem festis diebus exer­ceat, hones­tisque spec­ta­culis et moneat populum et exilaret. Nam quae voluptas potest cum hac spec­tandi delec­ta­tione conferri? Quae per oculos et aures blande in animos influens eos titillat, movet, docet, et afficit? Valeant ergo digla­di­an­tium inter se hominum muta, fune­staque, et cum bestiis vix unquam sine humana caede spec­ta­cula, et vel hic litte­ratis, vel in campo mili­ta­ribus delec­temur. Ea autem ut quam optime et saepis­sime fiant, theatro est opus. Quo quid fieri et presen­tibus et posteris iucun­dius potest? Si enim post Pompei­anum illud marmoreum et capa­cis­simum, minora et incul­tiora magnae suis gloriae fuerunt aucto­ribus. Quantae tibi nunc erit quom nullum inte­grum extet, si aut dirutum repa­ra­veris aut novum erex­eris? Aedes sacras quarum est maxima copia (atque utinam tam sanctae quam passim deos vener­a­remur) in aetate provec­tiori ponere poteris. Producet enim tibi vitam Omni­po­tens, si bene feceris, et ad summa rerum te evehet, ut non modo maxima quaeque urbium orna­menta, sed etiam novas urbes consti­tuas. Nunc vero haec occasio prae­ter­mit­tenda non est. Vides enim magnum ad Romam ornandam, inter praes­tan­tis­simos, et fuisse iam pridem et esse certamen, ac unum­quenque in suae laudis argu­mento, quod prudenter exco­gi­ta­vere versatos esse atque versari. Sixtus pon. max. comp­lu­ribus sacris aedibus instau­ratis, pontem refecit, vias direxit et stravit, biblio­thecam copi­o­sis­simam ordi­navit, tum divae Virgini specio­sis­sima templa aedi­fi­cavit. Inno­cen­tius vero ad illum et Paulum super­andum erectus, omnia prae­clara et popu­laria cogitat. Itaque impo­sito bellis fine, prae­torio subur­bano peracto, agili­tatis certa­mi­nibus et equitum concur­sio­nibus, dota­li­busque et sump­tua­riis legibus revo­catis, Falconis Sini­baldi sui ques­toris, summi consilii, fidei aucto­ri­tatis, et patriae aman­tis­simi viri, et Marcelli Capi­ferri Nico­laique Porcii aedi­lium singu­laris amicitiae, cura, tum flore Campus, tum Circus Flami­nius late­ribus aptis­sime ster­nitur. De Gymnasio nostro ever­tendo et magni­fice construendo (quod utinam praeoc­cu­p­asses, ibi enim quoti­diana omnium disci­pli­narum eduntur spec­ta­cula) pruden­tis­simi refor­ma­tores iam iniere consi­lium, et euryth­miam et symme­triam dispo­suere. Quae cum ita sint quid aliud novi huic est saeculo reli­quum? nisi ut aut fontes indu­cantur, aut thea­trum aedi­ficetur? Fontes vel tu postea, vel quivis alius cum multa utili­tate gratiaque inducet. Nunc thea­trum quin vel instaures vel novum cons­truas cave ne differas, ne tantam expec­ta­tionem et spem eludere videaris. Diffi­cile est enim aman­tis­simi populi desi­de­rium aut diu protra­here, aut omnino frus­trari. Gratia enim qua nobis cele­britas viget vel remittitur vel extin­guitur. Quod ne tibi possit acci­dere. Age hanc gloriosam provin­ciam toto populo optante, et ut magni­fi­cen­tius et instruc­tius erigas, aurum per singula capita ultro confe­rente, iam arripe, et te gratiosum et claris­simum, hac insigni libe­ra­li­tate, gratio­siorem illus­trio­remque reddens, perpetua populum romanum voluptate, cum aeterna tui memoria bea. Interim vero nostrum hoc munus­culum queso ne asper­neris, atque ut ei

349

donec tibi nostris aliquid fabri­catum manibus afferam, acquiescas digna­tionem tuam magnopere velim oratam. Vale.

5 4 dicembre 1490, Il cardi­nale Riario acquista una stalla dal fornaio Jacquet di Arles, presenti i testi­moni Giacomo Cardelli e Giovanni Teuto­nico; il procu­ra­tore di Riario, Battista de Novara, può pren­dere possesso della proprietà, presenti i testi­moni Paolo Tuba, Giovanni da Forlì e Fran­cesco de Eugubis. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis

fols 40 v –41 r

Eisdem anno indic­tione et ponti­fi­catu quibus supra [1490] die vero quarta decembris.

Magister Iachettus pistor sive furn­a­rius laicus arela­tensis habi­tator urbis vendidit R.mo d.no meo d.no Cardi­nali S.ti Georgij S.mi D. N. Came­rario quoddam stabulum pro pretio ducen­torum et decem duca­torum ad rationem decem Carlen­orum pro quolibet duc[ato] situm in regione parionis iuxta stabulum ipsius R.mi d.ni Cardi­nalis cui ab uno latere sunt res ipsius venditoris, ab alio res Laurentii de Signo­rettis, et ab alio res Gentilis etiam de Signo­rettis cum hoc quod ferra­menta ligna et omnia alia ad struc­turam et orna­mentum perti­nentia sint et rema­neant ipsi magistro Iachetto qui solum­modo vendit et alienat solum et muros prefato R.mo d.no et promit­tens etc iurans etc.

Actum Rome apud S.tum Lauren­tium in Damaso in edibus prefati R.mi d.ni presen­tibus d.no Jacobo Cardello de Imola et d.no Iohanne Theo­to­nico prefati R.mi d.ni Came­ra­riis testibus etc. Eisdem die loco indic­tione ponti­fi­catu et testibus prefatus R.mus D.nus consti­tutus coram me et testibus circa revo­ca­tionem aliorum procu­ra­torum consti­tuit procu­ra­torem prestantum virum d.num Baptistam de Novaria suum procu­ra­torem ad acci­pi­endum posses­sionem cum tanto disco­perto dicte domus quantum quadrat cum muro stabuli prefati R.mi D.ni qui domus Baptista eodem die acce­dens ad locum presente consen­tione et premit­tente prefato Iachetto accepit posses­sionem omni prefato descripto etc. Presen­tibus d. Paulo Tuba scrip­tore apos­to­lico d. Joanne de Forlivio et d. Fran­cesco de Eugubis fami­lia­ribus ipsius R.mi D.ni.

6 1° febbraio 1491, Il cardi­nale Riario acquista una stalla e un giar­dino da Gentile Signo­retti. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis, presenti i testi­moni Nicola dei Conti (arcive­s­covo di Conza) e Gaspare de Tarturis

fols 41 v –42 v

mcccclxxxxi

In dei nomine amen. Anno a natali eiusdem mille­simo quadrin­gen­te­simo nona­ge­simo primo indic­tione nona: ponti­fi­catus inno­centi pape octavi anno 7 o die prima febru­arij. Nobilis vir

Gentilis Signo­rettus civis romanus consti­tutus coram me notaro et testibus vendidit et alien­avit R.mo in christo patre et d.o meo d.no Cardi­nali S.ti Georgij d.ni pape Came­rario quoddam stabulum et hortulum situm in Urbe in Regione parionis in platea S.ti Laurentij in Damaso situm ab uno latere iuxta res d.ni Jacobi Galli ab alio latere iuxta res ipsius Gentilis venditoris et res prosperi et heredum quondam Bartho­lomei de S.ta + ab alijs vero late­ribus iuxta res prefati d.ni Car.lis emptoris pro pretio trecen­torum et trig­inta duca­torum ad rationem decem Carlen­orum pro quolibet ducato. Quam pecu­niam eodem instanti recepit per manus venerabilis viri d.ni Petri de Costa de Albinga ipsius R.mi d.ni fami­liaris et Came­rarij et ad id commis­s­arii et procu­ra­toris etc. Qui prefatus Gentilis obli­gavit se intra duo dies dare fidei­us­siones prefatam domum esse suam libera et nemini obli­gatam etc.

Dans mihi faci­litatem exten­dendi contractum cum omnibus clau­sulis apponi consuetis de iure et de consuetu­dine non mutandis tum substan­tiam rei cum hoc quam se conti­gerit ibidem ubi est prefata domus fieri strata publica prefatus Gentilis possit facere ibidem hostium domus sue remit­tendo se tum de hoc ad voluntatem R.mi d.ni etc. Promit­tens etc. Jurans etc.

Actum Rome in quadam domo quam nunc inha­bitat dictus Gentilis in regione montium prope locum ubi dicitur Turris Militie.

Presen­tibus R.do in christo patre d.no Archie­pis­copo Consano de Comite et Gaspare de Tarturis cive romano testibus.

7 8 settembre 1492, Vendita di una vigna fuori Porta Setti­miana in Tras­te­vere da Agos­tino Maffei al cardi­nale Raffaele Riario. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis, presenti i testi­moni ‘Lorenzo’ Agnelli (lettura erronea del copista per ‘Ludo­vico’ Agnelli?) e Luigi Spinelli

fols 52 r–v

Alex. vi 1492. Ponti­fi­catus sanc­tis­simi in christo patris et d.ni nostri d.ni Alex­andri divina provi­dentia pape sexti anno primo. In dei nomine amen. Anno a Natali eiusdem mille­simo quadrin­gen­te­simo nona­ge­simo secundo die octava mensis septem­bris indic­tione decima ponti­fi­catus sanc­tis­simi in christo patris et d.ni nostri d.ni Alex­andri divina provi­dentia pape sexti anno primo. R.dus d.nus Augus­tinus Maffeus consti­tutus coram me notario et testibus vendidit R.mo in christo patri et d.no meo d.no Cardi­nali Sti. Georgij d.ni pape Came­ra­rius unam vineam sitam in regione tran­sy­berim extra portam Septign­anam iuxta fines suos, vide­licet a duobus late­ribus et etiam a parte ante­riori habet vias publicas, et a dicta parte ante­riori scilicet ab alia parte vie e regione habet vineam Illustri D.ni Ioannis de Ruvere de Aragonia prae­fecti urbis, cum omnibus domibus et aedi­fi­cijs in dicta vinea consis­ten­tibus, pro pretio mille et ducen­torum duca­torum auri de Camera omni hoc quod integra solutio debent fieri in festo nati­vi­tatis d.ni nostri Iesu christi proxime futuro. Intel­li­gendum quod donec fuerit facta dicta solutio fructus ipsius vinee intel­lig­untur et omne debeat praefati d.ni Augus­tini etc. promit­tendi etc. jurandi etc. renun­ti­andi etc.

350

Actum Rome in domibus praefati R.di d.ni, in capella dictarum edium apud Sanctam Lauren­tiam in Damaso. Prae­sen­tibus Reve­r­endis presen­tibus d.no Laurentio de Agnellis et d.no Aloysio Spinola protho­no­ta­rijs apos­to­licis etc.

8 15 ottobre 1492, Aggi­unta alla vendita di una vigna da Agos­tino Maffei a Raffaele Riario. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis, presenti i testi­moni Battista de Novara e il notaio Lorenzo de Ameria

fols 56 r–v

In dei nomine amen. Anno indic­tione et ponti­fi­catu quibus supra [1492] die xv octo­bris. R.dus pater d.nus Augustus Maffeus consti­tutus coram me notaro et testibus etc. cum vendiderit R.mo d.no meo d.no Cardi­nali S.ti Georgij D.ni pape Came­rario quandam vineam sitam extra portam Septign­anam de urbe prout patet ex instru­mento manu mea confecto die octava mensis septem­bris presentis anni 1492 assi­gnat nunc tradit et vendit sub pretio et venditione ipsius vinee unum cannetum sive arun­di­netum situm [blank] et d.nus agn[e]lles maffeus ipsius d.ni augus­tini nepos ibidem presens promisit de enic­tione ipsius vinee quam etiam canneti etc. iurando promit­tendo et denun­ti­ando etc. Rome in domibus praefati R.mi D.ni Cardi­nalis S.ti Georgij apud Sanctum Lauren­tium in Damaso etc. Presen­tibus d.no Baptista de Novaria lite­rarum apos­to­li­carum scrip­tore et d.no Laurentio de Ameria Notario Camere Apos­to­lice etc.

9 27 giugno 1496, Lettera da Roma di Antonio Maria Pico della Miran­dola a Isabella d’Este. Mantova, ASMn, AG, b. 1331

fol. 207 r

Quando messer Ioanni, cognato di V.S., fu qui, el cercava de qualche bella anti­ch­agla, dicendo, che ne haria voluto qualchuna per quella, et che la sene delec­tava assai. Et retro­van­domi io hieri in casa lo Reve­r­en­dis­simo Monsi­gnor Ascanio, ne fu portata una ad Sua Signoria, quale se vende, et è uno pucto, cioè uno Cupido, che si ghiace et dorme posato in su una sua mano: è integro et è lungo circa iiii o spanne, quale è bellis­simo. Chi lo tene antiquo, et chi moderno. Qualunque se sia, è tenuto et è perfec­tis­simo, et se mio fussi non lo daria per ducati cccc d’oro, et lo patrone ne vole ducento. Retro­van­do­seli lo Signor Hiero­nymo Tota­villa, et dicendo lo R.mo monsi­gnore Ascanio che no’l volea, dixe che s’el ne volea fare tempo qualche mese li daria li cc ducati et che lo volea donare al Duca de Milano. Et recordan­dome io di quanto havea dicto lo predicto Messer Joanni, ne ho voluto dare questo aviso alla S.V., alla quale per infi­nite volte me recomando.

10 2 luglio 1496, Lettera di Michel­an­gelo a Lorenzo di Pier­fran­cesco de’ Medici. Firenze, ASF, MAP, filza LXVIII, docc. 302 r–v

Christus. Magni­fico Lorenzo etc., solo per avisarvi chome sabato passato g[i]ugnemo a ssal­va­mento, e ssubito andamo a visi­tare el

char­di­nale di San G[i]org[i]o e lli presentai la vostra lettera. Parmi mi vedessi volen­tieri e volle inchon­ti­nente ch’io andasse a vedere certe figure, dove i’ ochupai tutto quello g[i]orno, e però quello g[i] orno non detti l’altre vostre lettere. Dipoi dome­nicha el Char­di­nale venne nella chasa nuova e ffecemi doman­dare: andai da llui e me domandò quello mi parea delle chose che avea viste. Intorno a questo li dissi quello mi parea, e certo mi pare ci sia molte belle chose. Dipoi el Char­di­nale mi domandò se mi bastava l’animo di fare qual­chosa di bello. Risposi ch’io non farei sì gran chose, ma che e’ vedrebe quello che farei. Abiamo chon­pe­rato uno pezo di marmo d’una figura del natu­rale, e llunedì chomin­cerò a llavorare. Dipoi lunedì passato presentai l’altre vostre lettere a pPagolo Rucellai, el quale mi proferse que’ danari mi biso­gni­assi, e ‘1 simile que’ de’ Chaval­chanti. Dipoi detti la lettera a Bald­ass­arre, e domanda’gli e el ba[n]bino, e ch’io gli renderia e’ sua danari. Lui mi rispose molto aspra­mente e che ne fare’ prima cento pezi, e che e’ banbino lui l’avea chon­pe­rato e era suo, e che avea lettere chome egli avea sodis­fatto a chi gniene mandò, e non dubi­tava d’avello a rren­dere; e mmolto si lamentò di voi, dicendo che avete spar­lato di lui. Èccisi messo qualchuno de’ nostri Fioren­tini per achord­arci, e nnon ànno fatto niente; ora fo chonto fare per via del Char­di­nale, che chosì sono chon­si­gliato da Bald­ass­arre Balducci. Di quello seghuirà, voi inten­de­rete. Non altro per questa. A vvoi mi rachomando. Dio di male vi guardi. Miche­lag­niolo in Roma. Sandro di Botti­cello in Firenze.

11 23 luglio 1496, Lettera da Roma di Antonio Maria Pico della Miran­dola a Isabella d’Este. Mantova, ASMn, AG, b. 1331

fol. 210 v

Quel Cupido è moderno, et lo Maestro che lo ha facto è qui venuto, tamen è tanto perfecto che da ognuno era tenuto antiquo. Et dapoi che è chia­rito modemo. Credo, che lo daria per manco pretio, ma non lo volendo la S.V., non essendo antiquo, non ne dico altro et a quella me reco­mando et prego dio me facia sentire, chel habia havuto uno bel figlio maschio.

12 24 dicembre 1496, Cate­rina Sforza affitta il Palazzo Riario presso Sant’Apollinare a Giacomo Luzio da Sutri, vescovo di Caiazzo, Otta­viano Fornari, vescovo di Mariana in Corsica, e Agos­tino Spinola. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis, presenti i testi­moni Barto­lomeo Bagna­ca­vallo e Giacomo Cardelli

fols 99 r–v

Locatio domus.

In dei nomine amen. Anno indic­tione et ponti­fi­catu quibus supra, die xxiiii decem­bris in vigilia nati­vi­tatis d.ni nostri Iesu Christi.

Spinu­tius de Spinis de Forlivio ut procu­rator et procu­ra­torio nomine Ill.me D.ne Cathe­rine vice­co­mitis de Reario comi­t­isse Forlivii Imole, et consti­tutus coram me et testibus affi­davit et adlo­cavit R.dis in Christo prin­ci­pibus d. epis­copis Caiacensis

351

et Maria­nensis et d.no protho­no­tario Spinule presen­tibus et accep­t­an­tibus quamdam domum ipsius d.ni Comi­t­isse sitam in regione pontis de urbe, quam nunc inha­bitat Rev.dus D.nus meus d. Cardi­nalis Sti. Georgij d.ni pape Came­ra­rius pro pretio ducen­torum duca­torum auri de camera pro quolibet anno solven­dorum more Romano de sex in sex mensibus inci­pi­endo die prima Ianu­arij proxime futura de anno 1497, qui praefati R.di d.ni epis­copi et protho­no­ta­rius obli­ga­verunt se in ampliori forma camere iurandos vel renun­ti­andos. Actum Rome in domibus prefatis.

Presen­tibus ibidem eximio artium et medi­cine doctore d.no Bartho­lomeo de Bagna­ca­vallo et d.no Iacobo Cardello de Imola litterarum apos­to­li­corum scrip­tore et abbre­via­tore testibus.

13 Dopo la morte di Grazia Galli, Saulina Tebaldi Galli (febbraio 1500) e Jacopo Galli (giugno 1505), Poesie di Evan­ge­lista Madda­leni de’ Capo­di­ferro. BAV, MS Vat. lat. 3419

fol. 44 r –45 r , ‘Tumuli’

D. M. Gratiae Gallae et Savo­linae matris

Coni­unxit charites: treis fecit Iuppiter unam Quae faceret terris quid ferat aethra fidem. Osten­ditque orbi tantum illam: fastus inanis Est hominum: neu sit reddita, mater obit. Haec ait: optato tibi funere Gratia iungor, Nam tecum morior, virque superstes erit. Et dulces nati quorum nunc vivimus ore: In quibus agnosci posset uterque Parens. Gratia deflenda est longum: non unica caessit: Ah, foecunda fui ne foret ulla charis.

D. M. Gratiae Gallae

Gratia tres una est, geminus vernabat ocellus Mille: quot heic charites tam brevis urna tegit. Marmora muta queri quae cogit, flec­tere non te Haec poterit? Lacri­mant marmora, durus eris?

D. M. Gratiae Gallae

Si fas flere foret mortales numina: flerent Nunc merito, periit vel Dea Galla charis?

D. M. Gratiae Gallae Iacobi F.

Ex tribus unum opus est mea Gratia, corpore in uno Tres fuerant: totidem mors rapit una deas. Gratia tres charites tecum periere: Cupido Sparge rosas tumulo, Fama, loquare Fidem. Cypri ubi sunt charites? Peri­erunt. Gratia vixit, Quatuor ex uno funere busta vides. Gratia vitae habuit charites, comi­t­esque sepul­chri, I nunc et credas morte carere Deas.

Solu­untur charites dum te mea Gratia solvit, Invida mors: omneis colligit iste cinis.

fol. 56 r , ‘Tumuli’

De Iacobo Gallo

Occu­buit Gallus, Bembo laudante revixit: Invi­deant laethum iam tibi Galle homines?

De Iacobo Gallo

Vixerat heu Gallus, Bembo nunc vate revixit: Invidia vivos Galle agitare potes?

14 14 maggio 1502, Jacopo Galli e Vittorio Çeloni garan­tis­cono un accordo fra Giovanni, Guglielmo e Aloisio Mouscron e Pietro Lorich, da una parte, e Andrea Matta­buffi, dall’altra; presenti i testi­moni Lorenzo Paolo Mellini, Niccolò Maffei e Giacomo Mazzocchi nella bottega (‘apotheca’) di Mazzocchi presso Campo de’ Fiori. Roma, ASR, Coll. Not. Cap. 929

fol. 233 r

Die xiiii maii 1502. In presentia mei notarii etce­tera nobiles viri Iacobus Gallus romanus civis et Victo­rius quondam Çeloni banche­rius floren­tinus ambo regionis Parionis, ipsi et quilibet in solidum etce­tera sponte etce­tera promi­se­runt se facturos etce­tera quod dominus Iohannes et Guil­lelmus et Aloi­sius de Mosca­ro­nibus merca­tores et Petrus Lorich alias dictus Peronus acci­mator et quilibet ipsorum perpetuo non offen­dent nec offendi facient etce­tera Andream de Matta­bufis aroma­to­rium romanum sub pena duorum milium duca­torum auri camere apos­to­lice appli­canda, pro medietate et pro altera, parti etce­tera, me notario, etce­tera tollenda totiens quotiens etce­tera, cum condi­tione quod non intel­li­gatur rupta nisi secundum formam statu­torum Urbis, et quod non valeat nisi exacto prestitus similis vel quasi etce­tera, se prin­ci­pa­liter obli­gando etce­tera, pro quibus etce­tera, obli­garunt ut etce­tera etiam in forma camere etce­tera, cum consti­tu­tione procu­ra­toris etce­tera, renun­tia­verunt etce­tera, iuraverunt etce­tera. Actum Rome in regione Parionis, in apotheca infra­scripti Iacobi de Maco­chis librarii, presen­tibus etce­tera his, vide­licet Iacobo de Maco­chis de Bergamo librario in Urbe in regione Parionis, iuxta Campum Flore, et domino Nicolao Maffei laico vero­nensi et Laurentio Paulo de Millinis romano testibus. Eisdem dictus dominum Iohannes de Mosca­ro­nibus promisit etce­tera dictis domino Iacobo Gallo et Victorio Çeloni fideii­us­so­ribus presen­tibus etce­tera ipsos et quem­libet ipsorum conser­vare indempnes illesos etce­tera sub simili obli­ga­tione. Domino Nicolao Maffei laico vero­nensi Laurentio Paulo de Mellinis romano Iacobo de Maco­chis de Bergamo librario in Urbe in regione Parione iuxta Campum Flore testibus.

352

15 10 maggio 1505, 7 Giacomo Mazzocchi, Dedica a Jacopo Galli di Vibius Sequester, Liber de flumi­nibus, de fontibus, de lacubus, de nemo­ribus, de palu­dibus, de montibus, de gentibus, de regio­nibus cum provin­ciis suis, de origine, situque et quali­tate urbis Romanae &c. (Roma: Johannes Besi­cken, 1505)

Iacobus Mazochius Romanae acade­miae Biblio­pola Iacobo Gallo Patritio Romano S. P. D.

Librum de flumi­nibus […] tibi dedi­care constitui Iacobe Galle non solum huma­nis­sime sed etiam erudi­tis­sime Roman­orum, non medi­us­fi­dius quod in eo aliud tibi gloriae collatum putem: aliis enim tu artibus libe­ra­li­tatis, hospi­ta­li­tatis, bene­fi­cen­tiae et popu­larem tibi laudem, et beni­vo­len­tiam bonorum conci­li­asti, sed ut inter tot doctis­simos viros qui te obser­vant et colunt, mea quoque aliqua extaret si non insignis at grata volun­tatis et obser­van­tiae signi­fi­catio, prae­sertim cum tot bene­fi­ciis abste aut praeter caeteros aut cum caeteris affectus, nihil esset quod tibi a me deberi non putarem. Hos igitur libellos coni­unctim aeditos et tua appel­la­tione illus­tratos, quotiens in manus sumes, totiens quaeso tibi veniat in mentem me quidem summa omnia tua causa velle, maiora non posse, quae si mihi aliquando dabitur facultas uberiora repo­nendi non modo offi­cium meum sed ne dili­gen­tiam quidem desi­de­r­abis, extremum est ut te orem ut (qua benig­ni­tate es) munus­culum hoc meum non iniucunde susci­pias. Vale.

16 8 giugno 1505, Copia del testa­mento di Jacopo Galli. Roma, ASR, Coll. Not. Cap. 1228, notaio Lorenzo Paluz­zelli de Rubeis, presenti i testi­moni Angelo de Serac­zano, Gaspare de Monte, Paolo Benve­nuti, Giovanni Balducci, Andrea Petrini, Lorenzo Benini, Bevenuto Benve­nuti e Niccolò Mannio di Canepina

fols 225 r –27 r and 230 r –31 r

In nomine Domini amen. Anno domini mille­simo quin­gen­te­simo quinto ponti­fi­catus sanc­tis­simi in Christo patris et domini nostri domini Iulii divina provi­dentia pape secundi, indic­tione octava, mensis iunii die octavo. In presentia mei notarii et testium infra­scrip­torum ad hec specia­liter voca­torum et ab infra­scripto domino test­a­tore roga­torum perso­na­liter consti­tutus vir nobilis dominus Iacobus Gallus civis et mercator romanus de regione Parionis, infirmus corpore, per gratiam omni­po­tentis Dei mente tamen sanus et consci­entia pura […]

[…]

voluit et vult sepel­liri in ecclesia Sancti Laurenti in Damaso in ipsius test­a­toris capella nova, quam dictus dominus test­ator de novo a funda­mentis fundavit et nondum perfecta, quam etiam voluit per suos infra­scriptos suos filios et heredes masculos perfici et finiri et ornari eam de orna­mentis ad voluntatem ipsorum fili­orum infra­scip­torum et heredum, et quod dicta capella sit de domo de

7

L’opera è datata nel colo­phon: ‘Anno Salu­tatis 1505 Die x mensis

Maii Sedente Iulio II Ponti­fice Maximo Anno eius Secundo’.

Gallis et de iure patro­natus, quam reli­quit per predictos filios et heredes dotari, et quod habeat fructus de bonis ipsius test­a­toris duodecim ducatos in perpe­tuum quolibet anno de iure patro­natus, et quod filii masculi et alii de domo habeant eligere et presen­tare unum capel­lanum in dicta capella

[…]

Item reli­quit venerabilii [sic] fabrice dicte ecclesie Sancti Laurenti in Damaso pro eius anima florenum unum romanum in Urbe currentem de solidis anti­quis ad rationem xvii soli­dorum provi­si­onum Senatus.

Item reli­quit venerabilii [sic] sotietati et ipsius hospi­tali Venerabilis Ymaginis Salva­toris ad Sancta Sanc­torum de Urbe florenos Romanos similes quin­quag­inta ad dictam rationem xlvii soli­dorum provi­so­norum Senatus pro quolibet floreno pro eius anima, et cum onore quod offi­ci­ales, guar­diani et alii homines de dicta sotietate habeant pro eius anima et suorum facere anni­ver­sa­rium in perpe­tuum quolibet anno in dicta ecclesia in eius sepul­tura, prout de more et consuetu­dine eorum in pres­missis, et in hoc oner­ando consci­en­tias eorum.

Item reli­quit venerabilii [sic] sotietati Annun­ti­a­cionis super Minervam de Urbe pro eius animam florenos similes in Urbe currentes quin­quag­inta ad supra­scriptam rationem et dicti de sotietate debeant facere anni­ver­sa­rium omni anno in perpe­tuum pro eius anima secundum eorum consuetu­dinem, oner­ando in premissis consci­en­tias eorum.

Item reli­quit venerabilii [sic] sotietati Glorios­sisime Marie de Concep­tioni in ecclesia Sancti Laurentii in Damaso de Urbe ad presens site florenos similes decem pro eius anima, et quod dictii [sic] offi­tiales de societate faciant in perpe­tuum anni­ver­sa­rium solito more in quolibet anno, et voluti nomi­nari una cum aliis de soteitate, ut moris est.

Item reli­quit Marie eius pedis­seque, pro eius mari­tagio ducatos centum et quin­quag­inta ad rationem decem carli­norum papa­lium anti­quorum pro quolibet ducato pro eius dote.

[…]

Item reli­quit filie cuiusdam Andreotie de Rubiano alias nutricis fili­orum ipsius test­a­toris, nuncu­pate Hyppo­lite, florenos in Urbe currentes centum ad rationem predictam 47 soli­dorum provi­si­onum Senatus pro quolibet floreno pro ipsius Hyppo­lite maritagio.

[…]

Item voluit et mandavit dictus dominus test­ator quod puella Gloria ipsius domini test­a­toris filia legi­tima et natu­ralis ad presens per ipsum test­a­torem nupta etiam stet et maneat contenta dote sua ab ipso test­a­tore consti­tuta, data et soluta domino Paulo de Blondis suo marito manu mei notarii infrascriptiis.

353

[…]

Item reli­quit Iulie et Faus­tine ipsius test­a­toris filiabus legi­timis et natu­ra­libus cuilibet earum similem dotem per ipsum dominum test­a­torem supra­dicte Glorie eius filie nuptae solutam dicto suo marito pro ea, et cum simili aconcio pro qualibet ipsarum Iulie, Faus­tine fili­arum predictarum.

[…]

In ceteris autem vero omnibus aliis ipsius domini test­a­toris bonis mobi­libus et immo­bi­libus iuribus et action­ibus in Urbe et extra et ubilibet exis­ten­tibus fecit, creavit et ordi­navit ac soll­emp­niter insti­tuit ipsius test­a­toris univer­sales heredes suos infra­scriptos filios masculos, vide­licet dominum Paulum, dominum Iulianum, Hiero­nimum et Baptistam eius filios legi­timos et naturales.

[…]

Item voluit dictus dominus test­ator quod, casu quo dicti sui filii dece­de­rent sine legi­timis filiis masculis, quod non succe­dant femine sed succedat cyppus domus, vide­licet masculi proxi­miores in gradu de domo de Gallis.

[…]

Item voluit et mandavit dictus dominus test­ator quod sui filii et heredes supra­scripti et quilibet eorum coni­unctim et divisim non possint et alter eorum non possit bona aliqua stabilia ipsius test­a­toris vendere, pigno­rare seu aliter alienare nisi tantum in casibus iuris et secundum dispo­si­tionem legum.

[…]

Item voluit et mandavit dictus dominus test­ator quod post eius mortem banchus, qui sub nomine heredis condam Iuliani Galli ipsius domini test­a­toris patris et heredi­tatis ipsius domini test­a­toris nuncu­patur, in quo exer­cuit et exercet in sotietate nobilis vir dominus Baldasar de Baldu­tiis de Florentia ut sotius illius quod semper sub dicto nomine stet prout stetit et ita in futurum nomi­netur nomine heredis dicti quondam Iuliani ipsius test­a­toris patris

[…]

et quod conti­nuatio societatis fiat post eius mortem ad velle ipsius domini Bald­as­s­aris, et totum illud in dicto bancho fiat et ordi­netur ad ipsius Bald­as­sari velle et bene­pla­citum etiam cum tempore et parti­ci­pa­tione et cum consti­tu­tione insti­toris, et quod in hiis predicti sui filii et heredes sint contenti, et quod non possit per eos contra­dici et quod ad premissa debeant esse contenti. Item quod in dicto bancho non possint predicti filii et heredes petere aliquas peccu­nias ab ipso bancho.

[…]

Item asse­ruit et decla­ravit dictus dominus test­ator domos sive posses­siones emptas per condam dominam Sabo­liam ipsius test­a­toris uxorem quod ille fuerunt et sunt empte de bonis dota­libus et acconcio ipsius domine Saboline uxoris et ad eius hereditatem spec­tant et perti­nent, et voluit et mandavit quod dicte posses­siones sint et esse debeant ipsarum fili­arum ad usum­fructum ipsarum toto tempore vite ipsarum tantum fili­arum dum vixerint.

[…]

Execu­tores autem huius sui ultimi testa­menti sueque ultime volun­tatis fecit, creavit et solemp­niter ordi­navit vide­licet reve­r­en­dis­simum dominum Rapha­elem Riarium de Savona cardi­nalem Sancti Georgi prefati sanc­tis­simi domini nostri pape et sedis apos­to­lice came­ra­rium, rever­endum patrem dominum Accur­sium de Preta clericum reve­r­en­dis­si­morum cardi­na­lium et basi­lice Prin­cipis Apos­to­lorum de Urbe cano­nicum ipsius domini test­a­toris compa­tres absentes, nec non dominum Marchum de Thebaldis civem Romanum de regione Sancti Heusta­chii ipsius domini test­a­toris cognatum carnalem et dominum Bald­as­sarem de Balduccis de Florentia ipsius domini insu­pra­scripto bancho socium.

[…]

Tutores et cura­tores omnium supra­scrip­torum fili­orum et fili­arum ut supra descrip­torum et descript­arum perpe­tuos fecit et creavit et solump­niter ordi­navit supra­scriptos dominum Marchum de Thebalis ipsius dominii test­a­toris cognatum carnalem et dominum Bald­as­sarem de Balduc­ciis de Florentia ipsius domini test­a­toris sotium in dicto bancho.

[…]

Actum Rome in regione Parionis vide­licet in camera domus proprie solite habi­ta­tionis ipsius domini Iacobi test­a­toris, presen­tibus ibidem, audi­en­tibus et intel­li­gen­tibus hiis, vide­licet nobi­libus viris Angelo de Serac­zano de regione Arenule, Gaspare de Monte de regione Sancti Eusta­chii, Paulo Domi­nici de Benevento, omnibus civibus Romanis, Iohanne de Baldu­tiis de Florentia in bancho prefati domini test­a­toris, Andrea Petrini, Laurentio Benini de Florentia, Benevenuto Pannol­phii Beneve­nuti merca­to­ribus in Urbe in platea Campi Flore et Nicolae Mannio Capena magistro fili­orum ipsius domini test­a­toris, testibus ad predicta vocatis, habitis et ab ipso domino test­a­tore rogatis.

17 8 giugno 1505, Copia di un codi­cillo al testa­mento di Jacopo Galli. Roma, AV, Archivio dell’Arciconfraternita SS. Conce­zione, San Lorenzo in Damaso 25, Istrom­enti dell’eredità Galli dal 1505 al 1609, notaio Lorenzo Paluz­zelli de Rubeis, presenti i testi­moni Girolamo de Foneis di Imola, Stefano Capo­di­ferro, Giovanni Balducci, Niccolò Mannio di Canepina e Jacopo de Forcaria

fol. 1 r

Codi­cilli D. Jacobi Galli

In nomine domini Amen. Anno domini mille­simo quin­gen­te­simo quinto, Ponti­fi­catus sanc­tis­simi in Christo Patris et D. N. D. Julii Divina Provi­dentia Pape ii. Indic­tione octava mensis Junii die octavo. In presentia mei notarii et testium infra­scrip­torum ad haec specia­liter nomi­na­torum, voca­torum et ab infra­scripto D.no Jacobo Gallo codi­cil­lante roga­torum perso­na­liter consti­tutus vir nobilis D. Jacobus Gallus civis et mercator Romanus de Regione Parionis, infirmus corpore per gratiam Dei omni­po­tentis mente sanus, et consci­entia pura, remi­nis­cens se hac prae­senti Die fecisse, et condi­disse suum ultimum testa­mentum, suamque ultimam

354

voluntatem, quod et que de iure civili dicitur sine scriptis, animo et inten­tione codi­cil­landi, et aliqua in dicto suo ultimo testa­mento addere, et aliqua minuere et delere, idcirco per hos suos Codi­cillos voluit et ita vult quod in ea parte et partibus, uti in suo Ultimo Testa­mento quod ultimus dece­dens, eius fili­orum et heredum in ipso suo ultimo testa­mento nomi­na­torum quod possit testari non exis­ten­tibus filijs ipsorum fili­orum et heredum delevit, et voluit quod non possit testari, et voluit in eo casu, in bonis ipsius test­a­toris succedat cippus de Domo Gallorum in omnibus ipsius test­a­toris bonis, et hoc in perpe­tuum, non exis­ten­tibus masculis de domo Gallorum per lineam directam mascu­linam, et ubi non esset cippus de Domo Gallorum, in predictis suis bonis succedat ipsius test­a­toris cappella descripta in suo ultimo testa­mento, et cappella et eius societas Beate Marie de Concep­tione, sita in venerabili ecclesia sancti Laurentij in Damaso, et quod dicti de societate Concep­tionis, et fabri­ca­tores, et operarij fabrice predicte ecclesie sancti Laurenti in Damaso, qui per tempora erunt, in eo casu voluit, et mandavit quod de fruc­tibus omnium bonorum suum infra­scrip­torum per dictos de societate et fabri­ca­tores predictos qui per tempore erunt, mari­tentur puelle Virgines, pauperes, caste, pudice, et intacte ad nutum et voluntatem ipsorum de societate et fabricatorum

fol. 1 v

qui per tempore erunt, et sint puelle pauperes romane, et bone condi­tionis quolibet anno secundum eorum consci­en­tiam, et volun­tate ut supra narrando in premissis consci­en­tias eorum et voluit, et vult dictus D.nus Jacobus Codi­cil­lans, quod dicta bona sua stabilia non sint quoquo­modo in totum nec in partem vendi, distrahi, sive alienari, et fructus ipsorum bonorum non possint diverti ad alium usum nisi tantum, et dumtaxat ad supra­scriptum mari­tag­gium [sic], ut supra, et quod dictum mari­tag­gium puellarum fiat in omni anno in perpe­tuum tempore lustra­tionis et proces­sionis octave sacra­tis­simi corporis domini nostri Jesu Christi, que sit in dicta ecclesia post vesperas more solito et quo dicte puelle nubende sive mari­tande sint in ipsius testibus alie quando nubunt, vel mari­t­antur et de numero ipsarum puellarum nuben­darum sive mari­tan­darum sint ad nutum, et voluntatem ipsorum de societate supra­scrip­torum, et fabri­ca­torum qui per tempore erunt, quibus in casu predicto reli­quit supra­scripta bona sua pro dictis mari­tandis puellis, ut supra. Item Codi­cil­lando voluit et mandavit in casu predicto ubi non succe­deret Cippus, et succe­derunt suprad[ict]a cappella, et societas, et fabri­ca­tores quod in dictis suis bonis non veniant in succes­sione infra­scripte ipsius test­a­toris, que vinea vide­licet vinea qua posita est extra Portam Castelli in loco ubi dicitur Caijano suis finibus et confi­nibus termi­nata, quam voluit, et mandavit in casu predicto quod sit et esse debeat in perpe­tuum Domini Marci de Tebaldis sui cognati de Regione sancti Eusta­chii et ipsius Domini Marci fili­orum et heredum et succes­sorum quorum­cunque, quam sibi et suis predictis reli­quit cum omnibus et singulis ipsius vinea acca­sa­mentis in casu prae­dicto. Reliqua vero vinea posita infra Menia Urbis in Regione Trans­ti­berim prope Portam Portu­ensem, et Ripam fluminis Tiberis, simi­liter suis finibus, et confi­nibus termi­nata, cum omnibus et singulis

fol. 2 r

muri­tijs, acca­sa­mentis, et domibus in ea positis et exis­ten­tibus in casu predicto sit et esse debeat Domini Bald­as­s­aris dei Baldu­cijs de florentia, eiusdem test­a­toris et Banci socij et ipsius Domini Bald­as­s­aris fili­orum et heredum et succes­sorum in perpe­tuum quam sibi et suis predictis reli­quit in casu predicto ut supra. In reli­quis vero bonis in casibus predictis, succe­dant dicte Cappelle societas et fabri­ca­tores predicti qui per tempore erunt pro mari­tandi puellis […]

Actum Romae in Regione Parionis vide­licet in Cammera [sic] Domus proprie et solite habi­ta­tionis ipsius d.ni Jacobi test­a­toris et codi­cil­lantis presen­tibus illius audi­en­tibus et intel­li­gen­tibus nobi­libus viris D. Hiero­nimo de Foneis de Imola Cammer­ario R.mi d. Car.lis S.ti Georgij, et Stephano de Capo de Ferro, Gaspare de M.nte Civibus Romanis de dicta Regione Sancti Eustachi, Joannis de Balduc­cijs de Florentia, Nicolao Mannio Capena Magistro fili­orum et heredum prefati d.ni test­a­toris codi­cil­lantis, et d. Jacobo de Feraria, et ego Lauren­tius Paluz­zelli de Rubeis civis romanus dei gratia Apos­to­lica, et impe­riali aucto­ri­ta­tibus nota­rius publicus […]

18 15 giugno 1505, Inven­tario dei beni immo­bili di Jacopo Galli. Roma, ASR, Coll. Not. Cap. 519, notaio Feli­ciano de Cesis, presenti i testi­moni Niccolò Mannio di Canepina e Paolo Benvenuti

fol. 4 r , copy on fol. 5 r

Anno 1505 ponti­fi­catus sanc­tis­simi domini nostri Iulii pape secundi: indic­tione 8, mense iunii die 15. Hoc est inven­ta­rium quorundem bonorum stabi­lium relic­torum per bonam memo­riam dominum Iacobum Gallum civem et merca­torem Romanum de regione Parionis ac in illius heredi­tate reper­torum, factum ad instan­tiam domi­norum Pauli, Iuliani, Hiero­nimi et Iohannis Baptiste fili­orum et heredum testa­men­ta­riorum eiusdem bone memorie Iacobi Galli […] vide­licet in primis una domus magna cum 3 apothecis subtus, stabulo, cortili, puteo, cantinis, horto ac stan­tiis multis aliisque suis iuribus, membris et perti­nen­tiis, sita in regione Parionis, in conspectu anguli palatii illustris­simi ac reve­r­en­dis­simi cardi­nalis Rapha­elis Riarii […] iuxta suos confines, vide­licet: ab uno latere sunt bona [blank] e ab alio versus viam Leut­a­riorum bona dicti Iacobi, retro bona eiusdem Iacobi, ante via publica versus plateam Campi Floris, in qua obiit dictus Iacobus et quam ad presens iidem dicti filii et heredes testa­men­tarii, ut supra, dicti Iacobi habi­tant; quarum 3 apothe­carum unam habitat Chris­to­forus Bargens Flandrus archi­bu­se­rius, alteram Iohannes Teuto­nicus quondam Antonii Teuto­nici leut­a­rius, 3 Paulus Rom[anus] quondam Domi­nici Floren­tini sutor. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stan­tiis et cantina, quam ad presens habitat Petrus Anto­nius Gallus calzo­la­rius. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stan­tiis et cantina quam ad presens habitat Petrus Peru­sinus cytha­ra­rius. Item due apothece illi contigue et annexe faci­entes angulum in conspectu porte parve ecclesie Sancti Laurentii et Damasii cum stan­tiis sup[ra] et cantina, quarum una est in via publica versus Campum Florem, alia versus Leuta[rios], quarum unam ad presens Andreas Berga­mensis mercia­rius, alteram

355

vero Domi­nicus Floren­tinus resar­sitor habi­tant. Item una domus contigua et annexa cum una apotheca subtus cum stan­tiis, cortili ac tinello, quam domum et apothecam ad presens tenet in loc[atione] illustris­simus cardi­nalis Riarius pro sua familia. Item alia domus illi contigua et annexa cum cortili, stan­tiis subtus et supra, quam ad presens habitat rever­endus dominus Alex­ander de Masis [R]eatinus capel­lanus ecclesie supra­dicte. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stan­tiis, cantina, cortili, puteo, quam ad presens habitat magister Hiero­nimus Picus Neapo­li­tanus pictor. Item alia domus seu apotheca illi contigua et annexa cum stan­tiis, cortili et puteo, quam [a]d presens habitat Fran­ciscus Medio­la­nensis taberna[r] ius. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stan­tiis, cortili et puteo, quam a[d presen]s habitat Ludo­vicus Pata­vinus leut­a­rius. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stan­tiis, cortili et puteo et tinello que [habet] confinem cum bonis domini Pauli quondam Iacobi Iuliani aromat­arii bene­fi­ciati Late­ra­nensis vicul[o] medi­ante, retro bona et res eiusdem Iacobi, ante via publica Leut­a­riorum, quam ad presens habitat Fran­ciscus quondam Antonii Placen­tini [f ]aber ligna­rius. Item alia domus magn[a] sita in regione Parionis cum stan­tiis su[btus] et super sola­rata, stabulo et cortili, [p]uteo, cui ab uno latere tenent res nobilis [v]iri Chiriacii de Signo­rettis civis Romani, a[b a]lio res heredum quondam Antonii Pistaluto [et] Pauli quondam ante Iacobi Iuliani bene­fi­ciati Laterane[nsis] viculo medi­ante retro bona eiusdem Iacobi, ante via publica versus plateam Pario[nis] in conspectu palati reve­r­en­dis­simi cardi­nalis Neapo­li­tani, que domus est tunci dislo­cata. Item vinea sita Rome in regione Ripe iuxta suos confines, a tribus late­ribus vie publice versus por[t]am Portu­ensem prope ripam fluminis cum domo et vasca, tinello aliisque etce­tera. Item alia vinea vineata sita extra menia Urbis, vide­licet extra portam Castelli ad manum dexteram versus locum nomi­natum ‘il Cancel­letto’, cui duobus late­ribus sunt vici fluminis versus si qui etce­tera. Super quibus etce­tera. Actum Rome in regione Parionis, in domo predic­torum heredum, presen­tibus etce­tera dominis Nicolao Mannio Capena magistro fili­orum et heredum predic­torum, Paulo Domi­nici de Benvenuto cive Romano.

[…]

et ibidem presentes et perso­na­liter consti­tuti dictus Chris­to­phorus Bargens Flander archi­bu­se­rius, Johannes Teuto­nicus quondam Antonii Teuto­nici leut­a­rius, Paulus Rom[anus] quondam Domi­nici Floren­tini sutor, Petrus Anto­nius Gallus calzo­la­rius, Petrus Peru­sinus leut­a­rius, Andreas Berg­o­mensis mercia­rius, Domi­nicus Floren­tinus resar­citor, cardi­nalis Riarius et pro eo eius procu­rator Alex­ander de Masis Reatinus capel­lanus in ecclesia predicta, Hiero­nimus Picus Neapo­li­tanus pictor, Fran­ciscus Medio­la­nensis taber­na­rius, Ludo­vicus Pata­vinus leut­a­rius, Fran­ciscus quondam Antonii Placen­tini faber ligna­rius inqui­lini dictarum domorum respec­tive ut supra sponte etcetera.

8

Il nome del cardi­nale è cancel­lato più volte nel manoscritto.

19 1500–1513 circa, Poesie di Antonio Biax­ander, detto anche Flami­nius. BAV, MS Vat. lat. 2870

fol. 8 v

Ad Cardinal S. Giorg. 8

Musa, verecundo claros teti­gisse penates. Addecet et tantum numen adire pede: Flami­nius referes raras ut prin­cipis artes Aurea Pieria tollit ad astra tuba. Vesta: Sais: Clarius: Ceres: Virgo: Vacuna: Sorores Prisca colunt reduces quo duce templa deae. Romae fluc­tiv­agas ingens mode­ratur habenas Et viget auspi­ciis iusque piumque suis: Aevi fama: decus: sple­ndor et adorea nostri Falci­feri revocat regna beata senis: Sancta salu­t­aris et sentit curia voces Prom­untur sacro pectore iura fides: Laxat ab undi­sono largos ubi gurgite fontis Ore cadunt patribus flumina quanta suo Aenea virtutum vari­arum moenia mentem Vallarunt stabilem: non levis aura quatit: Casta novis operata focis modo musa saluta. Captato dextros tempore laeta deos Invi­diosa geres longa donaria pompa Tura potes nivea nunc pia ferre manu Gaudet ex exiguis addere sacraria flammis Iuppiter et tenui farre litare pios.

fol. 26 v

Ad Card. S. Georgii

Quem sua Mecenas aeternat gloria primus Fovit pierium tam pius arte chorum: Accepit sacros discordia pectora vates: Pectore non musis discolor ille fuit Inque suas vertit vatum prae­conia laudes: Ambit per titulos quilibet ire ducis. Sic meritis accensa tuis te ad aurea tollit Sidera casta­lidum buccina larga sonis Laetus abit quicumque tuis advol­vitus aris Spesque venit votis nulla caduca suis. Musaque flaminii quot quae tua gesta parabat A tam prae­senti numine tristis abit.

fol. 28 r

Ut stella quae duxit magos cardi­nalem effi­ciat ponti­ficem maximum

356

Stella precor ducibus tunc praevius ignis Eois Claustra poli divo trade benigna duci.

De eodem

Qua duce virgi­neum partum oravere Tyranni Sis precor Augusto semper amica meo.

fol. 28

v

De eodem

Inclita quae ducibus divini pignora partus Edicis: votis Caesaris alma fave.

De eodem

Eois natum ducibus quae stella tonantem Pandis: huic radios funde benigna duci

fol. 38 r

Pictor ad card. S. Georgii, in cuius aedibus picturam didicit:

Noster Apellea si quid micat ardor in arte Hoc aluit Cypriae blan­dior aura rosae; Utque meo quercus nunc Iulia fulget honore, Sic rosa mi vernet tempore picta suo.

fol. 40 v

Pictor ad card. S. Georgii, in cuius aedibus picturam didicit:

Mi peperit decus: ostro que flammat et auro: Blan­daque divino spirat odore Rosa: Nam suus e nostra rebus modo redditus arte Si color: est vernae gratia tota Rosae. Sit Rosa quo quercus nunc picta superbit honore: Spirat in offi­cium mens gene­rosa suum.

fol. 46 v

Ad Card. S. G. de imagine fort­unae atque prudentiae

Quae faveat fortuna tuis, claris­sime prin­ceps Flaminio votis auspice dextra venit: Quoi tua iam stabili prudentia foedere iuncta Vati­cana tibi tradere iura parat: Aequa tuas semper sed res fortuna secundet Numina respi­cient si tua flaminium.

Virtutis imago sub fort­unae pedibus rosam attollentis:

Numine cuncta meo pende­bant; nost­raque quondam Sceptra, decus, fasces, munera, currus, opes.

Hei! Nunc sede ruens, vanae ludi­bria sortis, Calcor magnorum limine pulsa ducum! Sed cui constanti stabit fortuna tenore Una virens celsae spes manet aura rosae. Res, rosa, perpetuo iam quae vernabis honore, Aspice prae­senti numine, diva, meas.

fol. 47 v

Pictoris xenium ad cardinalem:

Arti­fices aluit digitos rosa Cypria nostros; Iam sumat partus munera grata sui. Fert mea, quae rerum modulans monu­menta figurat, Nunc manus; hanc foveat aura serena rosae. Quum Vati­cano tandem florebit honore Omnia divino fundet odore rosa

fol. 49 v

Pictor Cardi­nali:

Nostra tuis virtus templis quae ponit honores Floreat auspi­ciis numi­ni­busque tuis

20 1510–1526 circa, Evan­ge­lista Madda­leni de’ Capo­di­ferro, Miscel­lanea poetica. BAV, MS Vat. lat. 3351

fol. 28 r

Circum marmur

Pro Fran­cisco Schiat­tesio ad Rapha­elem Riarium sre Carmerarium

Me varijs venis natura ornavit et arte Parvus in aede tua gloria magna lapis. Miraris forsan quod marmora muta loquamur Tot merita in dominum saxa tacere negant.

Raphaeli Riario S.R.E. Camerario

Tam pulchrum est servare fidem, quam prodere turpe est: Caetera qui egregie perficis hoc facies? Ne te commo­veant summatum verba, precesque Plus facit ad causam sic statuisse semel. Quis tibi tunc parcet calamus si foedera frangis? Dicere non dubito: libera verba loquor: Heu fuge vatum iras, teque his precor eripe flammis Manlius esse neges: Regulus esse soles.

357

21 Anni Venti–Trenta del Cinque­cento circa, Poesie raccolte in BAV, MS Vat. lat. 2835, miscel­lanea poetica della biblio­teca di Angelo Colocci

fol. 212 v

Raphaeli Riario cardinali

Insit quanta tibi prudentia fata fatentur Quae tibi post ipsum signa dedere malum.

Ad eumdem [sic]

Commixtus nimbo cruor, arma sonantia caelo Luridus auricomi pallor in orbe det. Terra tremens, vocale pecus, metuen­daque multa Caesaris indignam prae­monuere necem. At non ulla gravem tibi prae­di­xere ruinam Omnia post casus illa fuere malos.

fol. 213 v

Ad Cardi­nalem Sancti Georgii

Decus­sere rosam caelestia tela, caveto Decussa supe­rest quid nisi spina rosa!

Ad eundem

Sunt tibi qui raphael, porten­dere tristia dicant Formosam, excussa est quae Iovis igne, rosam Pone metum, tibi laeta istud denun­tiat omen Post flores fructum fata secunda parant.

fol. 213 v

Ad eundem

Si tua flagranti cecidit rosa fulminis ictu Non mirum est, non est cur Raphael timeas Autumno regnante cadit, cum se exuit arbos Fron­dibus, et terrae deperit omnis honos. Adde quod ipsa rosa est iuve­ni­libus apta capillis Conve­niens isti danda corona comae est.

Quid mirum si in tam magno rosa decidit horto Damni equidem sunt haec signa, sed exigui.

fols 230 v –31 r

De Baccho

Non gemmis, non argento contenta nec auro Barbara ab immiti Caesare missa manus. Urbem etiam (scele­rata!) deis spoli­arat, et illo Precipue, intonsam cui premit uva comam. Dumque fluc­ti­sonum parat asportare per aequor

Non tulit altorum diva potens nemorum Imma­neque Ursum saevos immisit in hostes, Qui visa atto­niti terga dedere fera. Consue­tusque vehi macu­losa lynce, Lyaeus Ad sua tunc Urso tecta trah­ente redit.

Ad Bacchum

Hostibus ereptum te nota in tecta reponit Gallus: at officij tu, bone Bacche, memor. Effice sit longum, iuvenis, Lesbonque racemis Aequet, et eterno digna Marone canat.

Ad Gallum

Si male, dum servas Paphie tibi credita divae Limina, cristatam versus es in volu­crem, Pro male servato quid fies, Galle, lyeo? Dignus es in vini flumine ferre sitim.

22 1520 circa, Foligno, Biblio­teca Comu­nale, MS F–55–2–211, Federico Flavio da Foligno, Lettere e poesie

fol. 159 r

Ad Rapha­elem Riarium Cardi­nalem Sancti Georgii Romanae Eccle­siae Came­ra­rium, De domo sua

Quod quondam Mareo­tici labores, Aut Cai domus, aut Nero­niana, Quic­quid denique Romuli nepotes Spec­tandum popu­loque, conve­nisque Clarum, conspi­cu­umque pres­ti­terunt Et gratum domine sedere Romae, Nunc Urbe hac, tua pres­titit Raphael In tota, domus unica haec videnda. Termae, moenia, porticus, theatra Non sunt tempore dedi­cata nostro: Tantum templa, domosque nunc habemus Deformes, mutilas, rudes, pusillas, Sed tu tempo­ribus pares avorum Das nunc, ast animo tuo minores?

fol. 167 r

De domo Cardi­nalis Sancti Georgij tacta fulmine cum e carcere leonis egrederetur:

Explevit livorem hominum, invi­diamque deorum Fulmi­nibus domus est tacta utri­usque Jovis.

358

23 1523, ‘Iettito della strada che va dalla porta picchola de s.to lorenzo in damaso alla piaza de parioni’. Roma, ASR, Presi­denza delle strade 445

fol. 74 r

In primis case che anno a fare restoro per ditto iettito sonno le infra­scripte taxate per dicti s. maestri con voluntà de ditto capo­rione et soi offi­tiali cioè:

El palazo del R.mo Cardi­nale de medicj ducatj trecento d’oro de camera d300 La chiesia de s.to lorenzo in damaso ducati de camera cento cinquanta d150 La casa de ms. pauolo gallo et fratelli per la facciata de incontro al palazzo de medicj medi­ante la via con tutte le botteche taxate ducatj quaranta cinque de camera d45 Et più per le altre case che voltano versa la strada nova quale restano senza ruina de ditto ms. pauolo et fratellj taxate ducatj cento et cinque de camera d105

Case che stanno in la strada nova incontro la ruina

La casa de ms. mario boccha­bella dove abita lui con casa acanto de ditto ms. mario dove habita lo faleg­name d112 d52 La casa acanto de m o polo de fermo medico o Io: battista Teodo­rici medico ducatj d60 La casa acanto de m La casa acanto de ms. Io: da viterbo chierico de camera d60 La casa acanto dellj heredj de ms. Io: barto­lomeo de doxsis habita d60 ms. Io. deliona spagnolo La casa acanto de ms. pietro de costa geno­vese d75 La casa acanto dellj heredj di ms. paolo azone senese habita Armanno scriptor apos­to­lico d60 La casa acanto de madonna elisa­betta moglie che fu de ms. Pietro Matuzzi d75

fol. 74 v

La casa acanto de ms. ant. o palu­zello e fratellj La casa acanto de ms. Io. baptista palu­zello fino al cantone

d90 d45

Case della piaza de parionj che vedono la strada nova

La casa de ms. Hyero­nimo gotti­fredj taxata d22 La casa acanto de ms. lodo­vico de vicentia dove sta lo copista d22 La casa acanto de ms. hyero­nimo gotti­fredj abita ms. Io. copista d22

24 Tra il 1524 e il 1534, Paolo Giovio, Michaelis Angeli vita, in Scritti d’arte del Cinque­cento, a cura di Paola Barocchi, 9 voll. (Milano: Riccardo Ricciardi, 1971–1979), I, p. 11

Contigit ei porro laus eximia altera in arte, quum forte marmoreum fecisset Cupi­dinem, eumque defossum aliquandiu ac postea erutum, ut ex concepto situ minu­tisque iniuriis ultro

inflictis, anti­quitatem menti­retur, insigni pretio per alium Riario Cardi­nali vendidisset. Feli­ciore quoque indus­tria Gigantem funda minantem e iacenti marmore absolvit, qui Floren­tiae in vesti­bulo curiae conspicitur.

25 1541, ‘Iettito de la porti­cella di S. Lorenzo in Damaso’, elenco dei resi­denti di via dei Leutari tenuti a pagare un’imposta per lavori stra­dali. Roma, ASR, Presi­denza delle strade 445

fol. 193 r

Banda dextra da s.to Lorenzo

 25 Il R.mo de Farnese per lo Palazzo  25 Il venerabile capi­tolo di San Lorenzo per la chiesa  10 La Compa­gnia del corpo di Christo in S.to Lorenzo  4 La Casa della Concep­tione habita ivolese fruc­ta­rolo  10 La Compa­gnia della concep­tione La casa acanto de dicta Compa­gnia, habita Antonio pulla­rolo  5 La casa de ms. Barto­lomeo torfanno habita m. o Iulio medico  6 La bottega appresso de ms. Paolo gallo habita m. o Cesari  2 sartore  4 La casa de ms. Paolo sopra­dicto habita dicto ms. Paolo La bottega de sotto del sopra­dicto habita Dome­nico stag­naro  2 La casa appresso con la bottega de dicto ms. Paolo habita  2 Franc. o fa barbace La bottega appresso de dicto ms. Paolo habita Fran­cesco  2 sartore La casa acanto de dicto ms. Paolo habita Stephano banchierj  6 Lo cancello appresso de dicto messer Paolo La casa sul cantone appresso il cancello de dicto ms. Paolo  6 habita ms. Dome­nico  4 La casa appresso de dicto ms. Paolo habita Guido la liuti  4 La casa acanto de dicto ms. Paolo habita Jo. Antonio fa liuti La casa acanto de dicto ms. Paolo habita m.° Dome­nico sartore  3  3 La casa acanto de dicto ms. Paolo habita Martino fa li liuti Lo cancello appresso per una parte de messer Paolo Gallo per l’altra parte de messer Johanni Seru­lier [Giovanni Serr­u­rier]  3 notario de rota per l’altra parte de m.a Lucida  3 La casa de m.a Lucida habita Lei  10 La Compa­gnia de s.to Sebas­tiano in s.to Lorenzo  3 La casa de messer Johanni Serr­u­rier notaio de Rota

fol. 193 v

 3 La casa de ms. Pietro hiero­nymo habita lui La bottega de sotto de dicto ms. Pietro Hieron. o habita Aluisi  1½ pastic­ciero La casa acanto de messer Fabio Migna­nello habita Chris­to­phano  1 fa liuti La casa acanto del sopra­dicto habita Pietro fran­cese raga­t­tieri  1  1 La casa acanto del mede­simo habita Petro merciaro  3 La casa de Antonio Piccione

359

Banda sinistra

La casa sul cantone in la strada dritta de ms. Hadriano Palu­zello  4 habita uno scrip­tore de archivio La bottega acanto del ditto de ms. Savo Palu­zello habita Stephano  2 pastic­ciero La casa grande appresso del dicto habita la moglie di ms.  4 Barto­lomeo Angio­lino La casa grande acanto de m.a Lisa­betta figliola de papa  4 Alix­andro habita Lei  4 La casa acanto d’uno sanese habita lo doctore spagnolo La bottega de sotto de ms. Johanni de nizza habita m. o Jacovo  2 pellic­ciaro La casa acanto del dicto habita messer Johanni de prime fran­cese  4  4 La casa acanto de messer Ascanio de alex­an­dris habita lui La casa acanto de messer Gallese habita messer Fran­cesco  5 pesc­hiera La casa acanto de messer Angelo de Narni habita il S.re Fabritio  5 de verano La casa accanto de Anton o spagnolo Aurelio habita ferone  6 spagnuolo La bottega acanto de messer Mario Bocca­bella habita Bart. eo  1 merciaro  8 La casa grande del sopra­dicto habita il dicto messer Mario La casa acanto del medesmo habita una femina la[?] servita

26 14 ottobre 1548, ‘Iettitum’ disposto da Latino Giove­nale Manetti e Bernar­dino Caffa­relli, maestri di strade, ‘pro via aperi­enda et dirigenda a Campo Flore ad viam Ponti­ficum et plateam Agonis’. Roma, ASR, Presi­denza delle strade 445

fol. 241 v

Piazza di S.to panta­leone venendo da parione banda dextra La casa del cantone del vescovo migna­nello La casa acanto del mede­simo La casa acanto de m. o … orefice La casa grande de Galli La casa acanto del vescovo migna­nello La casa [a]canto del M. Jo. Baptista de d.no La casa del dotor martino La casa del cantone de sor Julia

 15

 10

 20

 18

27 1550, Giorgio Vasari, Le vite de’ più eccel­lenti archi­tetti, pittori, et scultori italiani, da Cimabue insino a’ tempi nostri, 2 voll. (Firenze: Lorenzo Torren­tino, 1550), in La Vita di Michel­an­gelo nelle reda­zioni del 1550 e del 1568, a cura di Paola Barocchi, Docu­menti di filologia, 5, 5 voll. (Milano: Riccardo Ricciardi, 1962), I, pp. 12–16

Era il giar­dino tutto pieno d’anticaglie e di eccel­lenti cose molto adorno, per bellezza, per studio e per piacere ragu­nate in quel loco. Teneva di continuo Michele Agnolo la chiave di questo loco, e molto più sole­cito che gli altri in tutte le sue azzioni, e con viva fierezza sempre pronto si mostrava. Disegnò molti mesi nel

Carmino alle pitture di Masaccio; dove con tanto giudicio quelle opere ritraeva, che ne stupi­vano gli arte­fici e gli altri uomini, di maniera che gli cresceva l’invidia insieme col nome. Dicesi che, avendo il Torri­giano cont­ratto seco amicizia e scher­z­ando, mosso da invidia di vederlo più onorato di lui e più valente nell’arte, con tanta amore­vo­lezza gli percosse d’un pugno il naso che, rotto e schi­ac­ciatolo di mala sorte, lo segnò per sempre. Lavorò costui un fanciullo di marmo in una stanza, che lo comperò poi Baldessarre del Mila­nese, dove contra­fa­cendo la maniera antica, fu portato a Roma e sotter­rato in una vigna: onde cava­tosi e tenuto per antico, fu venduto gran prezzo. Conobbe Michele Agnolo, nel suo andare a Roma, ch’egli era di sua mano, benché diffi­ci­lm­ente ogni altro lo credesse. Fece il Croci­fisso di legno ch’è in Santo Spirito di Fiorenza, posto ancora sopra il mezzo tondo dello altar maggiore; e pure in Fiorenza nel palazzo degli Strozzi fece uno Ercole di marmo, che fu stimato cosa mira­bile, il quale fu poi da Giovan Batista della Palla cond­otto in Francia. Dipinse nella maniera antica una tavola a tempera d’un San Fran­cesco con le stìmite, che è locato a man sinistra nella prima cappella di San Piero a Montorio in Roma.

[reso­conto della commis­sione del Tondo Doni]

Vennegli volontà di tras­fer­irsi a Roma, per le mara­vi­glie ch’udiva de gli antichi. Per che, quivi giunto, fece nella casa de’ Galli, dirim­petto al palazzo di San Giorgio, un Bacco di marmo maggior ch’el vivo, con un satiro attorno, nel quale si conosce che egli ha voluto tenere una certa mistione di membra mara­vigliose, e parti­cu­lar­mente avergli dato la svel­tezza della gioventú del maschio e la carno­sità e tondezza della femmina: cosa tanto mira­bile, che nelle statue mostrò essere eccel­lente più d’ogni altro moderno il quale fino allora avesse lavorato.

28 Tra il 1550 circa e il 1563, Giovanni Battista Gelli, Venti vite d’artisti, a cura di Girolamo Mancini (Firenze: M. Cellini, 1896), pp. 11–12

 8

 8

 8

Et così stet­tero smar­rite queste arti per insino agl’anni, a circa agli anni del Signore milled­u­gento settanta, nel qual tempo cominciò in Firenze a risu­s­ci­tare l’arte della pittura per le mani di Giovanni da Firenze cogno­mi­nato Cimabue, come noj mostr­er­remo di sotto ne la sua vita, sotto la disci­plina del quale cominciò dipoi Giotto e doppo lui molti altri a disegnare et a ritrarre gli edificij et le statue antiche e dipoi d’in mano in mano i corpi natu­rali di maniera che per insino a oggi sono tanto andati in là, che non sono sola­mente arri­vati al termine degl’antichi, ma secondo alcuni gli ànno passati. Et di questo fa mani­fes­ta­mente fede il banbino fatto di mano di Miche­lag­nolo Buonar­roti citta­dino fioren­tino, il quale essendo ritro­vato in un luogho dove era stato sotter­rato fu venduto al cardi­nale di Ferrara, il quale dava molto opera di avere simili cose antiche et belle, per un prezzo gran­dis­simo, il quale era tanto stimato da lui et tenuto in tanta ripu­ta­zione, che quando e’ mostrava quelle sue anti­chità a nessuno mostrava utima­mente quello per la più bella et più preziosa cosa che egli avessi.

 8

360

29 1553, Ascanio Condivi, Vita di Miche­lag­nolo Buonar­roti raccolta per Ascanio Condivi da la Ripa Tran­sone (Roma: Appresso Antonio Blado stam­pa­tore came­rale, 1553), pubbli­cata in Condivi, a cura di Nencioni, pp. 17–19

Stette [Michel­an­gelo] con messer Gian Fran­cesco Aldro­vandi poco più d’un anno. Ripa­triato Miche­lag­nolo, si pose à far di marmo un Dio d’amore, d’età di sei anni in sette, a iacere in guisa d’uom che dorma. Il qual vedendo Lorenzo di Pier Fran­cesco de’ Medici, al quale in quel mezzo Miche­lag­nolo aveva fatto un San Giovan­nino, e giudi­can­dolo bellis­simo, gli disse, ‘Se tu l’acconciassi che paresse stato sotto terra, io lo manderei a Roma, e pass­arebbe per antico, e molto meglio lo vende­resti’. Miche­lag­nolo, ciò udendo, di subito l’acconciò, sì che parea di molti anni per avanti fatto, come quello a cui nessuna via d’ingegno era occulta. Così mandato a Roma, il cardi­nale di San Giorgio lo comprò per antico ducati ducento, benché colui che prese tai danari scri­vesse a Firenze che fusser contati a Miche­lag­nolo ducati trenta, che tanti del Cupi­dine n’aveva auti, ingann­ando insieme Lorenzo di Pier Fran­cesco e Miche­lag­nolo. Ma in questo mezzo essendo venuto all’orecchie del cardi­nale qual­mente il putto era fatto in Firenze, sdignato d’esser gabbato, mandò là un suo genti­luomo; il qual, fingendo di cercar d’uno scul­tore per far certe opere in Roma, doppo alcuni altri fu inviato a casa Miche­lag­nolo, e vedendo il giovane, per aver caut­amente luce di quel che voleva, lo ricercò che gli mostrasse qualche cosa. Ma egli, non avendo che mostrare, prese una penna, percioché in quel tempo il lapis non era in uso, e con tal leggi­a­dria gli dipinse una mano, che ne restò stupef­atto. Di poi lo domandò se mai aveva fatto opera di scol­tura; et rispon­dendo Miche­lag­nolo che sì, tra l’altre un Cupi­dine di tale statura e atto, il genti­luomo intese quel che voleva sapere. E narrata la cosa come era andata, gli promesse, se volea seco andare a Roma, di farli riscuo­tere il resto e d’acconciarlo col padrone, che sapeva che ciò molto arebbe grato. 9 Miche­lag­nolo adunque, parte per isdegno d’essere stato frau­dato, parte per vedere Roma, cotanto dal genti­luomo loda­tagli come larg­his­simo campo di poter ciaschedun mostrar la sua virtù, seco se ne venne e alloggiò in casa sua, vicino al palazzo del cardi­nale; il quale in questo mezzo, avvi­sato per lettere come stesse la cosa, fece metter le mani a dosso a colui che la statua per antica venduta gli aveva, e riavuti in dietro i suoi danari, gliela rese, la qual poi venendo, non so per qual via, in mano del duca Valen­tino, fu donata alla Marche­sana di Mantova, e da lei a Mantova mandata, dove ancor si trova in casa di quei signori. Fu in questo caso il cardi­nale di San Giorgio da alcuni biasi­mato, perciò che, se l’opera in Roma, da tutti gli arte­fici vista, da tutti egual­mente fu giudi­cata bellis­sima, non parea che ‘l dovesse cotanto offen­dere l’essere moderna, che per dugento scudi se ne priv­asse uomo dana­roso et ricchis­simo. Ma se l’essere stato ingan­nato gli coceva, poteva gastigar quel tale, facendo sborsare

9

In questo punto del testo compare un’annotazione cinque­cen­tesca attri­buita all’assistente di Michel­an­gelo, Tiberio

Calcagni: ‘e di più disse haver pregato ‘l Car[dinale] a non farne parola, e che faceva

il restante del paga­mento al padrone della statua, che di già aveva tolto in casa. Ma nessun ne patì piu che Miche­lag­nolo, il quale altro che quel che ‘n Firenze rici­vuto aveva nulla non ne ritrasse. E che ‘l cardinal San Giorgio poco s’intendesse o dilet­tasse di statue, a bastanza questo ce lo dichiara, che in tutto il tempo che seco stette, che fu intorno a un anno, a riqui­si­zion di lui non fece mai cosa alcuna. Non però mancò chi tal como­dità cono­scesse e di lui si servisse, percioché messer Iacopo Galli, genti­luomo romano e di bello ingegno, gli fece fare in casa sua un Bacco di marmo, di palmi dieci, la cui forma e aspetto corrisponde in ogni parte al’intenzione delli scrittori antichi. La faccia lieta e gli occhi biechi e lascivi, quali soglion essere quegli che sover­chi­amente dall’amor del vino son presi. Ha nella destra una tazza, in guisa d’un che voglia bere, ad essa remi­rando, come quel che prende piacere di quel liquore di ch’egli è stato inven­tore: per il quale rispetto ha cinto il capo d’una ghir­landa di viti. Nel sinistro braccio ha una pelle di tigre, animale ad esso dedi­cato, come quel che molto si diletta dell’uva, e vi fece più tosto la pelle che l’animale, volendo signi­fi­care che, per lasciarsi cotanto tirar dal senso e dall’appetito di quel frutto e del liquor d’esso, vi lascia ulti­ma­mente la vita. Colla mano di questo braccio tiene un grap­polo d’uva, qual un sati­retto, che a piè di lui è posto, furti­va­mente si magnia, allegro e snello, che mostra circa sette anni, come il Bacco diciotto. Volse ancho detto messere Iacopo ch’egli facesse un Cupi­dine, e l’una e l’altra di queste opere oggidì si veggano in casa di messer Giuliano e messer Paulo Galli, genti­luo­mini cortesi e da bene, coi quali Miche­lag­nolo ha sempre ritenuta intrin­seca amicizia. Poco da poi, a requi­si­zione del cardinal di San Dionigi, chiamato il cardinal Rovano, in un pezzo di marmo fece quella mara­vigliosa statua di Nostra Donna […]

30 1554, Imposte per lavori stra­dali fra Piazza di Pasquino (Piazza di Parione) e Piazza Navona. Roma, ASR, Presi­denza delle strade 445

fol. 258 r

56. Il Card.le Migna­nello con le sue case 57. Ms. Paulo gallo cioè ms. Gio. batt. a cecchino 58. Gio: antonio orefice 59. M a Faus­tina Paluz­zella per una spitiaria 60. M a Faus­tina habita lei 61. M. Augus­tino Mendozza 62. Il Tozzino 63. M a Berar­dina et cris­to­fano helya suo figliolo

 150

 200

 60

 30

 50

 25

 15

 10

errore a parl­arne’, Condivi, Vita, a cura di Nencioni, p. xxi, postilla 7 (si veda p. 199).

361

31 1556, Ulisse Aldro­vandi, Delle statue antiche che per tutta Roma in diversi luoghi e case si veggono, in Le anti­chità della città di Roma, a cura di Lucio Mauro (Venezia: Giordano Ziletti, 1556), descri­zione della casa di Paolo Galli

p. 172

In casa di M. Paulo Gallo, presso al palagio di S. Giorgio.

Prima che s’entri in casa, si vede su la porta una bella testa di Romolo, che edificò Roma. Ne la loggi­etta terrena, che si trova tosto entrando in questa casa, si veggono due statue antiche senza testa: & una pila bella lavorata di sfol­lagi à la antica. Piu à dentro in un giar­di­netto si trova un bel Bacco ignudo in pie con ghir­landa di hellera, ò di

p. 173

vite in capo: ha da man manca un sati­rello sopra un tronco assiso, e con amendue le mani si pone in bocca de’ grappi de l’uva, ò hellera, che ha il Bacco in mano: il Sati­rello ha i pie di capra, e le orec­chie mede­si­ma­mente; ha le corna ancho e la coda. Questa è opera moderna di Michele Angelo fatta da lui quando era giovane. In una camera piu su presso la sala si trova una testa col busto di M. Aurelio Imp. assai bella: et uno Apollo intiero ignudo con la pharetra e saette à lato & ha un vaso a’ piedi: è opera mede­si­ma­mente di Michele Angelo. Vi è ancho unaltra bella testa antica con altri frag­menti, che non si sa, che cosa si siano.

32 1564, Bene­detto Varchi, Orazione fune­rale di Messer Bene­detto Varchi: fatta, e reci­tata da lui pubbli­ca­mente nell’essequie di Miche­lag­nolo Buonar­roti in Firenze nella chiesa di San Lorenzo (Firenze: Giunti, 1564)

p. 23:

Fece nel mede­simo tempo, per abbel­lirne il bellis­simo Palazzo degli Strozzi, un’Hercole di quattro braccia, che fu poi (come cosa rara, e mara­vigliosa, mandato in Francia al Re Fran­cesco da Batista di Marco Speziale della Palla; il quale (per rive­s­tirne quel Regno) spogliò Firenze di quante belle ò Pitture, ò Scul­ture, ò altri somi­gli­anti orna­menti, egli potette. Ma piu

p. 24:

bello, e piu mara­viglioso fu un Cupido fatto da lui in Firenze, che giacea; e dormia; il quale sotter­rato à bella posta, e cavato poi, come à caso, d’una vigna in Roma, fu da i piu perfetti Arte­fici stimato antico; e per antico al Cardi­nale di San Giorgio dugento fiorin d’oro venduto: il quale hoggi si guarda dall’eccellentissimo Duca di Mantova tra le piu rare, e le piu care gioie, che habbia nella sua guar­da­roba l’Illustrissima casa Gonzaga. Raris­simo poi, e mara­vigli­osis­simo fu un Bacco, che egli (secondo che lo discri­vano i Poeti antichi) fece di circa diciotto anni, ma piu grande del naturale

à M. Iacopo Galli, genti­lis­simo, e ingegno­sis­simo gentil­huomo Romano: il quale Bacco nella mano destra tiene sospesa in aria una tazza; la quale egli guata [= guarda] fiso, e disi­o­sa­mente con occhii languidi, e imbam­bo­lati per berlasi tutta. Ha nel sinistro braccio una pelle inda­naiata di Tigre, e co’ polpast­regli, cio è colla sommità delle punte delle dita regge penzoloni un grap­polo d’uva matura; il quale un Sati­rino d’allegrissima vista, che gli stà da i pie, si va à poco, à poco, e quasi tema che egli nol vegga; caut­amente piluc­cando. Truo­vasi questa bellis­sima statua con uno Dio d’Amore, fatto pure da miche­lag­nolo stesso al mede­simo M. Iacopo, in Roma, nella casa di M. Giuliano, e di M. Paulo Galli, corte­sis­simi gentil­huo­mini, e amicis­simi di miche­lag­nolo. Questa Figura non puote alcuno si gran­da­mente lodare, che non sia poco; e quando ella si scoperse; fu per giudizio de i piu Inten­denti tenuto, e detto, che Miche­lag­nolo s’havea lasciati dietro senza contro­versia nessuna tutti gli scultori moderni.

33 30 maggio 1567, Concordia fra Lucrezia Cecchini Galli e il figlio Giulio Galli. Roma, ASR, Notai dell’A.C., 6204, notaio Gaspar Reydettus, foll. 705 r–08 v, presenti i testi­moni Matteo de Puteo e Durante Paridis Scialacqua

fol. 705 r

Die trige­sima Maii 1567 Concordia inter ma.cum d. Iulium Gallum et D.nam lucre­tiam de Cecchinis eius matrem

Cum alias bonae memo­riae mag.cus Paulus Gallus nobilis romanus, in eius ultimo testa­mento die [blank] octo­bris anni 1560 per acta mei notarij condito, ultra obli­ga­tionem omnium bonorum in genere ac in specie cum clau­sula consti­tuti ad favorem nobilis D.nae Lucre­tiae de Cecchinis eius coniugis factam, ratione suae dotis et paraf­erni, ipsam D.nam Lucre­tiam usufruc­tua­riam et D.nam omnium et singul­orum bonorum una cum mag.cis D.nis Iulio et Sulpitio commu­nibus filijs here­dibus insti­tutis, reli­querit, item usum et habi­ta­tionem suae domus in qua tunc exis­tebat vel alte­rius cuiusque ad arbi­trium ipsius D. Lucre­tiae si cum suis filijs manere nollet vel non posset et alimenta conve­ni­entia si de per se vivere vellet de bonis ipsius test­a­toris iuxta suam condi­tionem ultra dotem suam praes­tari ordi­na­verit, unde prae­sentia D.na Lucretia post obitum dicti sui viri per aliquot annos cum dictis filijs commo­rata fuerit, sed postea cum ei commodum non foret commu­niter vivere ac usufruc­tare vel ex alijs causis animum suum monen­tibus producto instru­mento dotali coram illustris­simo R. P. D. Audi­tore Camerae Apos­to­licae ac reperto instru­mento testa­menti prae­dicti contra dictum D. Iulium iudi­cia­liter agendo (ultra taxa­tionem alimen­torum sibi lega­torum, quam fieri obti­nuit ad rationem octo scutorum singulo mense) in super etiam mandatum execu­tivum pro summa scutorum mille trecentum duodecim cum dimidio moneta pro dote acconcio et dona­tione propter nuptias rela­xari obtin­uerit, cuius mandati vigore facta execu­tione super domibus et apothecis prope portam parvam eccle­siae S.ti Laurentij in Damaso exis­ten­tibus illisque per peritos electos in summa scutorum mille ducen­torum quin­quag­inta esti­matis et sibi D.nae Lucre­tiae in computum huius­modi sui crediti in solutum iudi­cal­iter adiudi­catis et deli­be­ratis, post­remo in earum

362

corpo­ralem posses­sionem vigore mandati die octavo mensis ianu­arij proxime prae­teriti, decreti et rela­xati immissa fuerit,

fol. 705 v

prout in dictis instru­mentis et actis mei notarij plenius constat, ad que pro veri­tate relatio habeatur.

[…]

fol. 706 v

Item quod ipsa D.na Lucretia loco alimen­torum et habi­ta­tionis sibi in dicto testa­mento à suo viro prae­facto relic­torum, donec vixerit habeat reti­neat et poss­ideat ad usum habi­ta­tionem et plenam ac liberam dispo­si­tionem suam, domum in qua de prae­senti existit ante ac prope Pala­tium Cancel­la­riae Apos­to­licae confi­natam ab uno cum domibus et apothecis supra­dictis ab alio vero à late­ribus etc. Quam quidem domum cum omnibus membris et perti­nen­tibus suis anti­quis et modernis, et presertim cum quodam stabulo magno et via seu anditu cum cancello respon­denti in viam que vulga­riter de Leutari nuncu­patur et in conspectu supra­dictae domus de Bucca­bellis, exceptis tamen apothecis subtus eandem domum exis­ten­tibus, dictus d. Iulius eidem d.na Lucre­tiae prae­senti et accep­tanti inherendo tamen iuribus quibus­cunque presertim ex dicto testa­mento et vigore dictorum alimen­torum super dicta domo compe­ten­tibus et dictis vete­ribus iuribus semper salvis et reser­vatis contra quoscunque pro sua conser­va­tione et manu­ten­tione in domo prae­dicta, concessit, assi­gnavit atque dimisit ad habi­tandum utendum locandum, sua

fol. 707 r

vita durante pro omni et toto, et, quod ipsa D.na Lucretia ratione habi­ta­tionis et alimen­torum preten­dere posset, adeo quod eandem domum cum dictis omnibus suis membris et perti­nen­tijs exceptis dictis duabus apothecis liberam ab omni canone et censu tam impo­sito post obitum dicti d.ni Pauli Galli, quam eo vivente, et demum à quocunque alio onere sive per si solam sive cum alijs sibi visis personis habi­tare aut alteri cuicunque in totum vel in partem conce­dere et locare possit ipsius d. Lucre­tiae vita durante, rema­nente tamen semper etiam ipsa in eadem domo et eius habi­ta­tione, sed nihil amplius ratione dictorum alimen­torum et habi­ta­tionis petere possit, ipse verò d.nus Iulius omnes census canones matto­natus et iectitus et alia quecunque onera et impo­si­tiones si que sint vel forent in domo prae­dicta de eius proprio sufferre ac persol­vere teneatur et ita se in promissis obli­gavit, seque prin­ci­palem debi­torem consti­tuit, et à premissis dictam D. Lucre­tiam indemnem et penitus sine damno rele­vare et conser­vare promisit ita quod nullum damnum neque moles­tiam patietur alias etc. Hoc etiam pacto adiecto quod ipse d.nus Iulius ad omne suum placitum ex domo predicta levare acci­pere et asportare possit omnes statuas et quoscunque lapides etiam marmores et cuius­cunque generis exis­tentes et tam figu­ratos quam non figu­ratos domui tamen ipsi minime affixos et de illis ad eius libitum disponere valeat.

[…]

fol. 708 v

[…]

Actum Romae in regione Parionis in aedibus resi­den­tiae super quibus supr­ano­mi­nati R. P. D. Petri Guic­ciar­dini, Rote Audi­toris in loco dicto Pasquino presen­tibus ibidem d. Matheo de Puteo clerico Bono­ni­ensi et Durante Paridis Scial­acque clerico nuce­rino fami­lia­ribus dicti R. P. D. Guic­ciar­dini testibus.

34 1568, Giorgio Vasari, Le vite de’ più eccel­lenti pittori, scultori, e archi­tet­tori, scritte da M. Giorgio Vasari pittore et archi­tetto aretino, 3 voll. (Firenze: Giunti, 1568), in Giorgio Vasari, La Vita di Michel­an­gelo nelle reda­zioni del 1550 e del 1568, a cura di Paola Barocchi, Docu­menti di filologia, 5, 5 voll. (Milano: Riccardo Ricciardi, 1962), I, pp. 9–17

Teneva in quel tempo il Magni­fico Lorenzo de’ Medici nel suo giar­dino in sulla piazza di S. Marco Bertoldo scul­tore, non tanto per custode o guar­diano di molte belle anti­ca­glie che in quello aveva ragu­nate e raccolte con grande spesa, quanto perché, desi­de­rando egli somma­mente di creare una scuola di pittori e di scultori eccel­lenti, voleva che elli aves­sero per guida e per capo il sopra­detto Bertoldo, che era disce­polo di Donato; et ancora che e’ fusse sì vecchio che non potesse più operare, era nien­te­di­manco maestro molto pratico e molto repu­tato, non solo per avere dili­gen­tis­si­ma­mente rinettato il getto de’ pergami di Donato suo maestro, ma per molti getti ancora che egli aveva fatti, di bronzo, di batta­glie e di alcune altre cose piccole, nel magis­terio delle quali non si trovava allora in Firenze chi lo avanz­asse. Dolen­dosi adunque Lorenzo, che amor gran­dis­simo portava alla pittura et alla scul­tura, che ne’ suoi tempi non si trov­as­sero scultori cele­brati e nobili, come si trova­vano molti pittori di gran­dis­simo pregio e fama, deli­berò, come io dissi, di fare una scuola; e per questo chiese a Dome­nico Ghir­landai che, se in bottega sua avesse de’ suoi giovani che incli­nati fussero a ciò, l’inviasse al giar­dino, dove egli desi­derava di esser­ci­targli e creargli in una maniera che onorasse sé e lui e la città sua.

[…]

E tornando al giar­dino del Magni­fico Lorenzo, era il giar­dino tutto pieno d’anticaglie e di eccel­lenti pitture molto adorno, per bellezza, per studio, per piacere ragu­nate in quel loco, del quale teneva di continuo Miche­lag­nolo le chiavi, e molto più era soll­ecito che gli altri in tutte le sue azzioni, e con viva fierezza sempre pronto si mostrava. Disegnò molti mesi nel Carmine alle pitture di Masaccio; dove con tanto giudizio quelle opere ritraeva, che ne stupi­vano gli arte­fici e gli altri uomini, di maniera che gli cresceva l’invidia insieme col nome. Dicesi che il Torri­giano, cont­ratta seco amicizia e scher­z­ando, mosso da invidia di vederlo più onorato di lui e più valente nell’arte, con tanta fierezza gli percosse d’un pugno il naso, che, rotto e stiac­ciatolo di mala sorte, lo segnò per sempre; onde fu bandito di Fiorenza il Torri­giano, come s’è detto altrove. Morto il Magni­fico Lorenzo, se ne tornò Miche­lag­nolo a casa del padre con dispia­cere infi­nito della morte di tanto uomo, amico a tutte le virtù. Dove Miche­lag­nolo comperò un gran pezzo di marmo e fecevi dentro un Ercole di braccia quattro, che sté molti

363

anni nel palazzo degli Strozzi, il quale fu stimato cosa mira­bile, e poi fu mandato l’anno dello assedio in Francia al re Fran­cesco da Giovam­ba­tista della Palla. Dicesi che Piero de’ Medici, che molto tempo aveva prati­cato Miche­lag­nolo, sendo rimasto erede di Lorenzo suo padre, mandava spesso per lui, volendo compe­rare cose antiche di camei et altri intagli; et una inver­nata che e’ nevicò in Fiorenza assai, gli fece fare di neve nel suo cortile una statua, che fu bellis­sima, onorando Miche­lag­nolo di maniera per le virtù sue, che ‘l padre, comin­ci­ando a vedere che era stimato fra i grandi, lo rivestì molto più onora­ta­mente che non soleva. Fece per la chiesa di Santo Spirito della città di Firenze un Croci­fisso di legno, che si pose et è sopra il mezzo tondo dello altare maggiore, a compia­cenza del priore, il quale gli diede como­dità di stanze; dove molte volte scor­ti­cando corpi morti per studiare le cose di notomia, cominciò a dare perfez­zione al gran disegno che gli ebbe poi. Avvenne che furono cacciati di Fiorenza i Medici, e già poche setti­mane innanzi Miche­lag­nolo era andato a Bologna e poi a Venezia, temendo che non gli avve­nisse, per essere fami­liare di Casa, qualche caso sinistro, vedendo l’insolenzie e mal modo di governo di Piero de’ Medici; e non avendo avuto in Venezia trat­ten­imento, se ne tornò a Bologna. Dove avven­utogli incon­side­ra­ta­mente disgrazia di non pigliare un contra­segno allo entrare della porta per uscir fuori, come era allora ordi­nato per sospetto—ché messer Giovanni Bentivogli voleva che i fores­tieri che non avevano il contra­segno fussino conden­nati in lire 50 di bolo­gnini, et incor­rendo Miche­lag­nolo in tal disor­dine, né avendo il modo di pagare, fu compas­sio­ne­vol­mente veduto a caso da messer Giov­an­fran­cesco Aldov­randi, uno de’ Sedici del governo, il quale, fattosi contare la cosa, lo liberò e lo trat­tenne appresso di sé più d’uno anno. Et un dì l’Aldovrando, cond­ot­tolo a vedere l’Arca di San Dome­nico, fatta, come si disse, da Giovan Pisano e poi da maestro Niccolò da l’Arca, scultori vecchi, e mancan­doci un Angelo che teneva un candel­liere et un San Petronio, figure d’un braccio incirca, gli dimandò se gli bastasse l’animo di fargli: rispose di sì. Così, fattogli dare il marmo, gli condusse, che son le miglior’ figure che vi sieno; e gli fece dare messer Fran­cesco Aldov­rando ducati trenta d’amendue. Stette Miche­lag­nolo in Bologna poco più d’uno anno: e vi sarebbe stato più, per satis­fare alla cortesia dello Aldov­randi, il quale l’amava e per il disegno e perché, piacen­doli come toscano la pronunzia del leggere di Miche­lag­nolo, volen­tieri udiva le cose di Dante, del Petrarca e del Bocc­accio et altri poeti toscani. Ma perché cono­sceva Miche­lag­nolo che perdeva tempo, volen­tieri se ne tornò a Fiorenza; e fe’ per Lorenzo di Pier­fran­cesco de’ Medici, di marmo, un San Giovan­nino; e poi, dreto a un altro marmo, si messe a fare un Cupido che dormiva, quanto il natu­rale; e finito, per mezzo di Bald­assarri del Mila­nese fu mostro a Pier­fran­cesco per cosa bella, che, giudi­ca­tolo il mede­simo, gli disse: ‘Se tu lo mett­essi sotto terra, sono certo che passerebbe per antico: mandan­dolo a Roma acconcio in maniera che paressi vecchio, e’ ne cave­resti molto più che a venderlo qui’. Dicesi che Miche­lag­nolo l’acconciò di maniera che pareva antico: né è da mara­vi­gli­ar­sene, perché aveva ingegno da far questo e meglio. Altri vogliono che ‘l Mila­nese lo port­assi a Roma e lo sotter­rassi in una sua vigna, e poi lo vendessi per antico al cardi­nale San Giorgio ducati dugento. Altri dicono che gliene vendé un che faceva per il Mila­nese, che scrisse a Pierfrancesco

che facessi dare a Miche­lag­nolo scudi trenta, dicendo che più del Cupido non aveva avuti, ingann­ando il Cardi­nale, Pier­fran­cesco e Miche­lag­nolo; ma inteso poi, da chi aveva visto, che ‘l putto era fatto a Fiorenza, tenne modi ch’e’ seppe il vero per un suo mandato, e fece sì l’agente del Mila­nese gl’ebbe a rimet­tere, e riebbe il Cupido. Il quale venuto nelle mani al duca Valen­tino e donato da lui alla marche­sana di Mantova, che lo condusse al paese dove oggi ancor si vede, questa cosa non passò senza biasimo del cardi­nale S. Giorgio, il quale non cono­scendo la virtù dell’opera, che consiste nella perfez­zione, ché tanto son buone le moderne quanto le antiche, purché sieno eccel­lenti, essendo più vanità quella di coloro che van dietro più al nome che a’ fatti: che di questa sorte d’uomini se n’è trovato d’ogni tempo, che fanno più conto del parere che dell’essere. Imperò questa cosa diede tanta ripu­ta­zione a Miche­lag­nolo, che fu sùbito cond­otto a Roma et acconcio col cardi­nale San Giorgio, dove stette vicino a un anno, che, come poco inten­dente di queste arti, non fece fare niente a Miche­lag­nolo. In quel tempo un barbiere del Cardi­nale, stato pittore, che colo­riva a tempera molto dili­gen­te­mente ma non aveva disegno, fattosi amico, Miche­lag­nolo gli fece un cartone d’un San Fran­cesco che riceve le stìmate, che fu cond­otto con i colori dal barbieri in una tavo­letta molto dili­gen­te­mente; la qual pittura è oggi locata in una prima cappella, entrando in chiesa a man manca, di San Piero a Montorio. Conobbe bene poi la virtù di Miche­lag­nolo messer Iacopo Galli, genti­luomo romano, persona ingegnosa, che gli fece fare un Cupido di marmo, quanto il vivo, et appresso una figura di un Bacco di palmi dieci, che ha una tazza nella man destra e nella sinistra una pelle d’un tigre et un grap­polo d’uve, che un Sati­rino cerca di mangi­ar­gliene; nella qual figura si conosce che egli ha voluto tenere una certa mistione di membra mara­vigliose, e parti­co­lar­mente avergli dato la svel­tezza della gioventù del maschio e la carno­sità e tondezza della femina: cosa tanto mira­bile, che nelle statue mostrò essere eccel­lente più d’ogni altro moderno il quale sino allora avesse lavorato. Per il che nel suo stare a Roma acquistò tanto nello studio dell’arte, ch’era cosa incre­di­bile vedere i pensieri alti e la maniera diffi­cile con faci­lis­sima faci­lità da lui eser­ci­tata, tanto con ispa­vento di quegli che non erano usi a vedere cose tali, quanto degli usi alle buone, perché le cose che si vede­vano fatte pare­vano nulla al para­gone delle sue.

35 26 settembre 1577, Sulpizio Galli vende a Ulisse Lancia­rini un censo sulla casa in Piazza San Lorenzo per nove anni; 30 settembre 1577, Sulpizio Galli affitta la casa a Lancia­rini, riser­van­done una parte a sé e alla madre Lucrezia Cecchini. Roma, ASR, Coll. Not. Cap. 437, notaio Prosper Campanus

fol. 722 r

Emptio census pro D.no Ulixi Lanciarino

[…]

R. D.nus Sulpi­tius Gallus nobilis Romanus cano­nicus basi­licae S.ti Petri urbis sponte etc. et omni meliori modo etc. In et super eius domo posita Romae in regione Parionis iuxta bona illorum de Trif­an­inis ab alio eiusdem R. d.ni Sulpitij et retro iuxta domum

364

magnam d.ni Ulixis Lance­rini salvis alijs si qui etc. Et super dicte domus proprietate iuribus et perti­nen­tijs universis cum quibus hodie habi­tatur (exceptis duabus apothecis subtus dictam Domum exis­ten­tibus) impo­nuit creavit et consti­tuit annuum censum scutorum nonag­inta monete juliorum decem pro scuto quem annuum censum sic impo­situm et consti­tutum vendidit, ac titulo perpetue venditionis dedit, cessit, concessit, tran­stulit, et assi­gnavit iure proprio.

[…]

Hanc autem impo­si­tionem et venditionem cum omnibus et singulis in hoc instru­mento contentis fecit predicti d. venditor pro pretio scutorum mille monete simi­lium que scuta mille coram testibus et me notario habuit recepit et ad se traxit à predicto d. emptore presente et realiter solvente in prompta et nume­rata pecunia et declar­ante dicta scuta mille prove­nisse ex pecu­nijs dota­libus d Olimpie Cecchine sue uxoris.

[…]

fol. 724 r

Locatio domus ad noven­nium facta D.no Ulixi lanciarino

In Nomine D.ni Amen. Anno etc. 1577. Indic­tione quinta, die ultima Septem­bris ponti­fi­catus etc. Anno sexto.

R. D. Sulpi­tius Gallus Cano­nicus Basi­licae S.ti Petri sponte etc. Totam eius domum cum omnibus membris et perti­nen­tijs suis quam habet et possidet exceptis apothecis subtus ipsam domum exis­ten­tibus sitam Rome apud Plateam Palatij Cancel­la­riae apos­to­lice confi­natam ab uno iuxta bona illorum de Triffan­ninis ab alio bona ipsius D. Sulpitij et retro domum magnam

[…]

Mag.co D. Ulixi Lancia­rino de Gallis eius ex sorore nepoti p.nti condu­cente et accep­tante pro se ac suis here­dibus etc. reser­vando ipso d.no Sulpitio pro se ac suis here­dibus etc. et pro D.na Lucretia Cecchinae eius matre respec­tive Mantiones infra­di­cendas vz. tutto l’appartamento et stanze che tiene al presente esso m. Sulpitio le quale sono da basso dua stanze terrene con un corti­letto et pozzo et una cantina; et di sopra à queste in capo alla scala incontro sono dua stanze et una à man dritta doi mezza­nini. Item una stan­zetta da basso contigua alle dua terrene dove sogliono star i servi­tori et un altra di sopra à essa à mano manca montata la scala dove al presente stanno Don Piacente et Piccio suo fratello che servono esso M. Sulpitio, le quale dua stanze sono incor­po­rate et annesse al detto appart­a­mento, e più l’appartamento mad.a Lucretia sua madre dove sta al presente et per la sua serva. Item una stanza di sopra ad alto pertenere et riporre le sue robbe et masse­rizie di casa. Item la riserba l’uso, et introito et esito della mede­sima porta grande di casa con l’uso delle loggie

fol. 724 v

da basso che sia commune tra lui, et m Ulisse et se riserba il luogo per una caval­ca­tura nella stalla piccola verso il giar­dino, e piu la

rimessa del Cocchio con la stalla grande con la fine­stra di poter cavar l’acqua dal pozzo per disporre à suo commodo et bene­pla­cito et tutte quelle stanze di sopra alla scala et camere della Compa­gnia della Conce­zione per disporre come di sopra, et tutto il resto della casa alloga a dicto M. Ulisse. Hanc autem loca­tionem cum dictis reser­va­tio­nibus fecit ad novem annos proximos ab hodie incho­andos et deinde ad bene­pla­citum utri­usque partis pro annuo a pensione scutorum nonag­inta monete ad julios decem pro scuto.

[…]

36 1597, Jean-Jacques Bois­sard, [I–VI] Pars Romanae Urbis Topo­gra­phiae & Anti­qui­tatum, 6 voll. (Fran­co­forte: apud Iohannem Feyra­bend, impensis Theo­dori de Bry, 1597–1602), I, pp. 34–35, descri­zione della casa di Paolo Galli

Ad angulum poste­riorem huius palatij sunt aedes Pauli Galli, parvae quidem, sed quae architech­tura [sic] & arti­ficio non cedunt amplio­ribus. Super porta prima repo­situm est caput Romuli in Nischio marmoreo. Intus est statua Apol­linis phare­trati nuda & integra: Et M. Aurelij caput. In corte Pila est ingens quae diversis foliis arti­fi­ciose varie­gata est: & duae statuae muliebres mutilae: ex quibus una est ex marmore Mischio viridi varie­gato. Ibidem erectum est egre­gium Bacchi nudi simu­la­crum, redi­miti pampinis & uvis, & cum Satyro collu­dentis: Bacchus hic dicitur sculptus à Michaele Angelo Bona­roto, cum primum Romam iuvenis venisset Florentia: eo tempore primum locum inter pictores totius orbis facile obti­nebat Raphael Sanc­tius Urbinas. Is cum tacite Bona­roti famae invi­deret, & illius honorem cres­centem studeret subver­tere, Michaelem non latu­erunt Sanctii consilia: cumque Floren­tino esset inge­nium elatum & in vindictam pronum, ex adver­s­arij iudicio sibi famam apud Romanos stabi­lire consti­tuit; opera multorum amicorum, maxime Cardi­nalis Capof­er­rati, qui illum dum vixit perpetuo dilexit & fovit. Bona­rotus igitur ex antiquo marmore quanta potuit arte & indus­tria hunc formavit Bacchum, perfec­tamque statuam uno muti­lavit brac­chio, quod penes se servavit: & in basis statua excavata lacuna suum inscripsit nomen, quod lito­colla coope­ruit: opusque quod clam­culum elabo­ra­verat, iussit terra recondi in vinea cuiusdam civis, qui in ea domum paulo post struc­turus erat. Cumque anno sequente simu­la­crum hoc esset repertum ab iis qui funda­menta domus iacie­bant, ut solet Romae fieri, statim adplaudi coeptum est, & advectum ante Ponti­ficis Pala­tium laudari à multis, & cum aliis conferri, ac multis prae­poni: Solus Michael dissi­mu­latum suum opus laudare quidem, sed in eo non deesse quae possent repre­hendi dicebat: Tunc conten­tione inter illum & Sanc­tium orta, inverti basim iussit, suum nomen ostendi, & brachium quod avulserat novum adpli­cari statuae, quam calce­ci­mento lini­verat prius, ut hunc situm ex anti­qui­tate contra­xisse videretur. Factumque est ut Bona­rottus summum honorem apud Romanos ex Sanctii sententia fuerit adeptus: Sed cum statua fuisset recens compra­bata, ac precio mille duca­torum aesti­mata, ad quin­gen­torum redacta est.