Ausilio alla lettura in italiano
Fonti e documenti in lingua originale
Appendice II · Pagine dell’edizione a stampa 347–364
English original · Indice italiano
Apri il PDF originale inglese su Brepols ↗
La ricerca comprende tutte le sezioni accessibili, inclusi i testi in lingua originale delle appendici e i riferimenti bibliografici.
Appendice II Fonti e documenti in lingua originale
I riferimenti agli studi relativi a queste fonti sono inclusi nel testo principale.
1 1479, Bastiano Salvino, Epistola diherode Re digiudei a senatori Romani della statura persona et costumi di gesu cristo; Epistola di rabbi samuel israelita (Firenze: Nicolò di Lorenzo, 1479), proemio
Sebastianus Salvinus Raphaeli Rhiario Cardinali Sancti Georgii suppliciter se commendat.
Cum, optime ac venerande pater iandudum ipse norim, quam amice amitini nostri Marsilii Ficini consuetudine delectere philosophi, ut te non latet suo seculo singularis, fieri minime posse putavi partem abs te non amatum iri ipsius totius, dum amatur totum. Pars enim suo semper toto continetur. Quid igitur Sebastiane totum? quid pars? Totum ipsum Marsilius noster est, ego autem pars ipsius totius. Marsilium igitur, in quo ipse sum, si amas, me ipsum amas. Atque ut alteram in lyre fidibus dum ipsi moderamur, eodem videmus alteram numero moveri: ita Cardinalis noster, dum animum suum in Marsilio moderatur, nos, ut eius partem, non movere moderarique non potest. Ecce iam moti ipsi sumus ad te scribendum, Venerande pater, ut, cum totum a te ipso ardenter ametur, pars minime deseratur. Vale.
2 1480 circa, Aurelio Brandolini, De laudibus Raphaelis Cardinalis Sancti Georgii, BAV, MS Urb. lat. 739 (un’altra copia è in Roma, Biblioteca Nazionale Centrale, MS Giovanni e Paolo 7, foll. 93 v–94 r)
fols 108 r–v
De laudibus Raphaelis Cardinalis Sancti Georgii
Quis neget in teneris virtutem protinus annis Esse? Quis hanc primo semine inesse neget? Quos nunc iam radios: quae nunc iam lumina fundit Quam toto virtus pectore clara micat? Aspice praestantem iuvenili in corpore vultum. Quis decor in toto gratia quanta viro est? Quam blandus, quam munificus, pius, integer, aequus? Testis piceno gloria parta solo
6
Una nota al verso ‘Dive Innocenti, magnanime, victor, pie’ recita ‘ac vel post: Dive Raphael optime, integer, sacri | Lumen senatus,
inclytum ecclesie decus’, (ossia, i versi pertinenti potevano essere inseriti a seconda che ci si rivolgesse al papa oppure a Riario).
At vero ingenii atque animi vis quanta? quis ardor? Non ullis claudi finibus ille potest. Temnit opes, flagrat supremae laudis amore. Ad summum aspirat mens generosa decus Te tuus ethereis hieronimus admovet astris. Te sacra foelicis roboris umbra fovet. Aspirent modo fata tibi: modo vita supersit. Te tamen Raphael tollet ad astra decus.
3 1486 circa, Sulpizio da Veroli, Prologo a una rappresentazione dell’Hippolytus (Phaedra), Roma, Biblioteca Vallicelliana, Cod. F 20, Sulpizio da Veroli, Carmina
fol 344 r
Prologus.
O Roma, cunctis affluens hominum bonis, Regina terrae, caelitumque patria, Tuque, o frequens nobis popule Quiritium, Et qui Petri et Dei refers imaginem, Dive Innocenti, magnanime, victor, pie, 6 Tragediam acturi quoniam hodie sumus Quae continet heroica infortunia, Primum rogamus prece pia cunctos deos Tragedia ut vobis nihil dignum accidat, Sed procul omnibus repulsis tristibus, Vos augeat magnis et domi et foris opibus. Post id novis actoribus, qui usu abditos Revocant theatrales iocos et fabulas Ad vos iuvandos, decus etiam poeticum, Adeste placidi oramus et silentio Nobis favete. Rem novam spectabitis: Historiam variam, gravem, miserabilem Cum fabula mistam: pigebit neminem Hic affuisse: doctior et cautior Omnis redibit, monitu et exemplo excitus. Videbitis nanque ut satis sit neutiquam Formosioribus pudico agere animo, Nam forma sui in cupidinem improbos trahit; Atque ut viri secura facile foemina
fol 344 v
Corrumpitur, quantumque eam furiat amor, Si nescit aut non vult procul repellere Tum quantum alumnae obsequitur haud recte pia Nutrix; et ut homini nil est quietius Quam colere silvas derelictis urbibus. Hinc obtenebret ut mentem amor verecundia Omni repulsa, et conscia mali foemina Quo astu utitur testandam ad innocentiam. Accedit ut viri diu absentes domo Turbas reperiunt et inopina iurgia, Nec credere expedit eos uxoribus Statim, nec est damnandus aliquis, agnita Ni causa fuerit prius ter et quater. Adde: sequitur factum ut male poenitentia Calumniator et doli poenas sui Ipse exigit, iustis deis volentibus, Qui dant malis merita bonis et omnibus. Nulli dum agentur haec strepere liceat viro; Plausum his peractis qui voluerit factitet.
4 Prima metà del 1487, Giovanni Sulpizio da Veroli, Dedica a Raffaele Riario dell’editio princeps di Vitruvio, De architectura, a cura di Giovanni Sulpizio (Roma: Eucharius Silber, s.d.)
Raphaeli Riario cardinali sanctaeque romanae Ecclesiae camerario Io. Sulpitius foelicitatem.
Quicquid curae, studii, vigiliarum et opere: in emendando et vulgando Victruvio posui. Quicquid utilitatis in medium affero. Quicquid forsan et laudis consequar tuae dedico amplitudini Raphael Riarie romanae Ecclesiae dignissime camerarie, certum litteratorum praesidium, fotor ingeniorum, spes publica, patrocinium populorium, benignitatis delitie, virtutumque plurimarum vivida quaedam effigies. Cui enim hunc aptius possem? Quam cui ego sum deditissimus et a quo me diligi et Victruvium in delitiis haberi intelligo? Immo ad quem libentius architectus ipse se diriget? Quam ad eum qui sua lectione plurimum delectatur. Quique suis praeceptis et saepe et in magnis aedificiis, si vixerit, sit usurus. Quemque praetoria, villas, templa, porticus, arces, et regias, sed prius theatra aedificaturum spe certa colligimus. Tu enim primus Tragoediae quam nos iuventutem excitandi gratia et agere et cantare primi hoc aevo docuimus (nam eius actionem iam multis saeculis Roma non viderat) in medio foro pulpitum ad quinque pedum altitudinem erectum pulcherrime exornasti. Eandemque postquam in Hadriani mole divo Innocentio spectante est acta, rursus intra tuos penates tanquam in media circi cavea toto consessu umbraculis tecto, admisso populo et pluribus tui ordinis spectatoribus honorifice excepisti. Tu etiam primus picturatae scoenae faciem quom Pomponiani comoediam agerent, nostro saeculo ostendisti. Quare a te quoque theatrum novum tota urbs magnis votis expectat. Videt enim liberalitatem ingenii tui, qua ut uti possis Deus et Fortuna concessit. Cum igitur nec desint tibi facultates, nec voluntas gratificandi. Accinge te ocius ad hanc beneficentiam alacriter exhibendam. Quid enim popularius? Quid
gloriosius ista tua aetate facere possis? Q. Catulum qui primus spectantium consessum inumbravit iam aequavisti. Claudio in pictae scenae varietate non invidemus. Antonii argenteam, Petreii auream, Catulique eburneam ut luxum nimium expetit nemo. Versatilem et ductilem quando libuerit facies non difficulter. Illud unum igitur superest, ut mediocrem locum ex Victruvii institutione constituas, in quo iuventus tibi deditissima ad maiorum se imitationem in recitandis poematis fabulisque actitandis in deorum honorem festis diebus exerceat, honestisque spectaculis et moneat populum et exilaret. Nam quae voluptas potest cum hac spectandi delectatione conferri? Quae per oculos et aures blande in animos influens eos titillat, movet, docet, et afficit? Valeant ergo digladiantium inter se hominum muta, funestaque, et cum bestiis vix unquam sine humana caede spectacula, et vel hic litteratis, vel in campo militaribus delectemur. Ea autem ut quam optime et saepissime fiant, theatro est opus. Quo quid fieri et presentibus et posteris iucundius potest? Si enim post Pompeianum illud marmoreum et capacissimum, minora et incultiora magnae suis gloriae fuerunt auctoribus. Quantae tibi nunc erit quom nullum integrum extet, si aut dirutum reparaveris aut novum erexeris? Aedes sacras quarum est maxima copia (atque utinam tam sanctae quam passim deos veneraremur) in aetate provectiori ponere poteris. Producet enim tibi vitam Omnipotens, si bene feceris, et ad summa rerum te evehet, ut non modo maxima quaeque urbium ornamenta, sed etiam novas urbes constituas. Nunc vero haec occasio praetermittenda non est. Vides enim magnum ad Romam ornandam, inter praestantissimos, et fuisse iam pridem et esse certamen, ac unumquenque in suae laudis argumento, quod prudenter excogitavere versatos esse atque versari. Sixtus pon. max. compluribus sacris aedibus instauratis, pontem refecit, vias direxit et stravit, bibliothecam copiosissimam ordinavit, tum divae Virgini speciosissima templa aedificavit. Innocentius vero ad illum et Paulum superandum erectus, omnia praeclara et popularia cogitat. Itaque imposito bellis fine, praetorio suburbano peracto, agilitatis certaminibus et equitum concursionibus, dotalibusque et sumptuariis legibus revocatis, Falconis Sinibaldi sui questoris, summi consilii, fidei auctoritatis, et patriae amantissimi viri, et Marcelli Capiferri Nicolaique Porcii aedilium singularis amicitiae, cura, tum flore Campus, tum Circus Flaminius lateribus aptissime sternitur. De Gymnasio nostro evertendo et magnifice construendo (quod utinam praeoccupasses, ibi enim quotidiana omnium disciplinarum eduntur spectacula) prudentissimi reformatores iam iniere consilium, et eurythmiam et symmetriam disposuere. Quae cum ita sint quid aliud novi huic est saeculo reliquum? nisi ut aut fontes inducantur, aut theatrum aedificetur? Fontes vel tu postea, vel quivis alius cum multa utilitate gratiaque inducet. Nunc theatrum quin vel instaures vel novum construas cave ne differas, ne tantam expectationem et spem eludere videaris. Difficile est enim amantissimi populi desiderium aut diu protrahere, aut omnino frustrari. Gratia enim qua nobis celebritas viget vel remittitur vel extinguitur. Quod ne tibi possit accidere. Age hanc gloriosam provinciam toto populo optante, et ut magnificentius et instructius erigas, aurum per singula capita ultro conferente, iam arripe, et te gratiosum et clarissimum, hac insigni liberalitate, gratiosiorem illustrioremque reddens, perpetua populum romanum voluptate, cum aeterna tui memoria bea. Interim vero nostrum hoc munusculum queso ne asperneris, atque ut ei
donec tibi nostris aliquid fabricatum manibus afferam, acquiescas dignationem tuam magnopere velim oratam. Vale.
5 4 dicembre 1490, Il cardinale Riario acquista una stalla dal fornaio Jacquet di Arles, presenti i testimoni Giacomo Cardelli e Giovanni Teutonico; il procuratore di Riario, Battista de Novara, può prendere possesso della proprietà, presenti i testimoni Paolo Tuba, Giovanni da Forlì e Francesco de Eugubis. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis
fols 40 v –41 r
Eisdem anno indictione et pontificatu quibus supra [1490] die vero quarta decembris.
Magister Iachettus pistor sive furnarius laicus arelatensis habitator urbis vendidit R.mo d.no meo d.no Cardinali S.ti Georgij S.mi D. N. Camerario quoddam stabulum pro pretio ducentorum et decem ducatorum ad rationem decem Carlenorum pro quolibet duc[ato] situm in regione parionis iuxta stabulum ipsius R.mi d.ni Cardinalis cui ab uno latere sunt res ipsius venditoris, ab alio res Laurentii de Signorettis, et ab alio res Gentilis etiam de Signorettis cum hoc quod ferramenta ligna et omnia alia ad structuram et ornamentum pertinentia sint et remaneant ipsi magistro Iachetto qui solummodo vendit et alienat solum et muros prefato R.mo d.no et promittens etc iurans etc.
Actum Rome apud S.tum Laurentium in Damaso in edibus prefati R.mi d.ni presentibus d.no Jacobo Cardello de Imola et d.no Iohanne Theotonico prefati R.mi d.ni Camerariis testibus etc. Eisdem die loco indictione pontificatu et testibus prefatus R.mus D.nus constitutus coram me et testibus circa revocationem aliorum procuratorum constituit procuratorem prestantum virum d.num Baptistam de Novaria suum procuratorem ad accipiendum possessionem cum tanto discoperto dicte domus quantum quadrat cum muro stabuli prefati R.mi D.ni qui domus Baptista eodem die accedens ad locum presente consentione et premittente prefato Iachetto accepit possessionem omni prefato descripto etc. Presentibus d. Paulo Tuba scriptore apostolico d. Joanne de Forlivio et d. Francesco de Eugubis familiaribus ipsius R.mi D.ni.
6 1° febbraio 1491, Il cardinale Riario acquista una stalla e un giardino da Gentile Signoretti. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis, presenti i testimoni Nicola dei Conti (arcivescovo di Conza) e Gaspare de Tarturis
fols 41 v –42 v
mcccclxxxxi
In dei nomine amen. Anno a natali eiusdem millesimo quadringentesimo nonagesimo primo indictione nona: pontificatus innocenti pape octavi anno 7 o die prima februarij. Nobilis vir
Gentilis Signorettus civis romanus constitutus coram me notaro et testibus vendidit et alienavit R.mo in christo patre et d.o meo d.no Cardinali S.ti Georgij d.ni pape Camerario quoddam stabulum et hortulum situm in Urbe in Regione parionis in platea S.ti Laurentij in Damaso situm ab uno latere iuxta res d.ni Jacobi Galli ab alio latere iuxta res ipsius Gentilis venditoris et res prosperi et heredum quondam Bartholomei de S.ta + ab alijs vero lateribus iuxta res prefati d.ni Car.lis emptoris pro pretio trecentorum et triginta ducatorum ad rationem decem Carlenorum pro quolibet ducato. Quam pecuniam eodem instanti recepit per manus venerabilis viri d.ni Petri de Costa de Albinga ipsius R.mi d.ni familiaris et Camerarij et ad id commissarii et procuratoris etc. Qui prefatus Gentilis obligavit se intra duo dies dare fideiussiones prefatam domum esse suam libera et nemini obligatam etc.
Dans mihi facilitatem extendendi contractum cum omnibus clausulis apponi consuetis de iure et de consuetudine non mutandis tum substantiam rei cum hoc quam se contigerit ibidem ubi est prefata domus fieri strata publica prefatus Gentilis possit facere ibidem hostium domus sue remittendo se tum de hoc ad voluntatem R.mi d.ni etc. Promittens etc. Jurans etc.
Actum Rome in quadam domo quam nunc inhabitat dictus Gentilis in regione montium prope locum ubi dicitur Turris Militie.
Presentibus R.do in christo patre d.no Archiepiscopo Consano de Comite et Gaspare de Tarturis cive romano testibus.
7 8 settembre 1492, Vendita di una vigna fuori Porta Settimiana in Trastevere da Agostino Maffei al cardinale Raffaele Riario. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis, presenti i testimoni ‘Lorenzo’ Agnelli (lettura erronea del copista per ‘Ludovico’ Agnelli?) e Luigi Spinelli
fols 52 r–v
Alex. vi 1492. Pontificatus sanctissimi in christo patris et d.ni nostri d.ni Alexandri divina providentia pape sexti anno primo. In dei nomine amen. Anno a Natali eiusdem millesimo quadringentesimo nonagesimo secundo die octava mensis septembris indictione decima pontificatus sanctissimi in christo patris et d.ni nostri d.ni Alexandri divina providentia pape sexti anno primo. R.dus d.nus Augustinus Maffeus constitutus coram me notario et testibus vendidit R.mo in christo patri et d.no meo d.no Cardinali Sti. Georgij d.ni pape Camerarius unam vineam sitam in regione transyberim extra portam Septignanam iuxta fines suos, videlicet a duobus lateribus et etiam a parte anteriori habet vias publicas, et a dicta parte anteriori scilicet ab alia parte vie e regione habet vineam Illustri D.ni Ioannis de Ruvere de Aragonia praefecti urbis, cum omnibus domibus et aedificijs in dicta vinea consistentibus, pro pretio mille et ducentorum ducatorum auri de Camera omni hoc quod integra solutio debent fieri in festo nativitatis d.ni nostri Iesu christi proxime futuro. Intelligendum quod donec fuerit facta dicta solutio fructus ipsius vinee intelliguntur et omne debeat praefati d.ni Augustini etc. promittendi etc. jurandi etc. renuntiandi etc.
Actum Rome in domibus praefati R.di d.ni, in capella dictarum edium apud Sanctam Laurentiam in Damaso. Praesentibus Reverendis presentibus d.no Laurentio de Agnellis et d.no Aloysio Spinola prothonotarijs apostolicis etc.
8 15 ottobre 1492, Aggiunta alla vendita di una vigna da Agostino Maffei a Raffaele Riario. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis, presenti i testimoni Battista de Novara e il notaio Lorenzo de Ameria
fols 56 r–v
In dei nomine amen. Anno indictione et pontificatu quibus supra [1492] die xv octobris. R.dus pater d.nus Augustus Maffeus constitutus coram me notaro et testibus etc. cum vendiderit R.mo d.no meo d.no Cardinali S.ti Georgij D.ni pape Camerario quandam vineam sitam extra portam Septignanam de urbe prout patet ex instrumento manu mea confecto die octava mensis septembris presentis anni 1492 assignat nunc tradit et vendit sub pretio et venditione ipsius vinee unum cannetum sive arundinetum situm [blank] et d.nus agn[e]lles maffeus ipsius d.ni augustini nepos ibidem presens promisit de enictione ipsius vinee quam etiam canneti etc. iurando promittendo et denuntiando etc. Rome in domibus praefati R.mi D.ni Cardinalis S.ti Georgij apud Sanctum Laurentium in Damaso etc. Presentibus d.no Baptista de Novaria literarum apostolicarum scriptore et d.no Laurentio de Ameria Notario Camere Apostolice etc.
9 27 giugno 1496, Lettera da Roma di Antonio Maria Pico della Mirandola a Isabella d’Este. Mantova, ASMn, AG, b. 1331
fol. 207 r
Quando messer Ioanni, cognato di V.S., fu qui, el cercava de qualche bella antichagla, dicendo, che ne haria voluto qualchuna per quella, et che la sene delectava assai. Et retrovandomi io hieri in casa lo Reverendissimo Monsignor Ascanio, ne fu portata una ad Sua Signoria, quale se vende, et è uno pucto, cioè uno Cupido, che si ghiace et dorme posato in su una sua mano: è integro et è lungo circa iiii o spanne, quale è bellissimo. Chi lo tene antiquo, et chi moderno. Qualunque se sia, è tenuto et è perfectissimo, et se mio fussi non lo daria per ducati cccc d’oro, et lo patrone ne vole ducento. Retrovandoseli lo Signor Hieronymo Totavilla, et dicendo lo R.mo monsignore Ascanio che no’l volea, dixe che s’el ne volea fare tempo qualche mese li daria li cc ducati et che lo volea donare al Duca de Milano. Et recordandome io di quanto havea dicto lo predicto Messer Joanni, ne ho voluto dare questo aviso alla S.V., alla quale per infinite volte me recomando.
10 2 luglio 1496, Lettera di Michelangelo a Lorenzo di Pierfrancesco de’ Medici. Firenze, ASF, MAP, filza LXVIII, docc. 302 r–v
Christus. Magnifico Lorenzo etc., solo per avisarvi chome sabato passato g[i]ugnemo a ssalvamento, e ssubito andamo a visitare el
chardinale di San G[i]org[i]o e lli presentai la vostra lettera. Parmi mi vedessi volentieri e volle inchontinente ch’io andasse a vedere certe figure, dove i’ ochupai tutto quello g[i]orno, e però quello g[i] orno non detti l’altre vostre lettere. Dipoi domenicha el Chardinale venne nella chasa nuova e ffecemi domandare: andai da llui e me domandò quello mi parea delle chose che avea viste. Intorno a questo li dissi quello mi parea, e certo mi pare ci sia molte belle chose. Dipoi el Chardinale mi domandò se mi bastava l’animo di fare qualchosa di bello. Risposi ch’io non farei sì gran chose, ma che e’ vedrebe quello che farei. Abiamo chonperato uno pezo di marmo d’una figura del naturale, e llunedì chomincerò a llavorare. Dipoi lunedì passato presentai l’altre vostre lettere a pPagolo Rucellai, el quale mi proferse que’ danari mi bisogniassi, e ‘1 simile que’ de’ Chavalchanti. Dipoi detti la lettera a Baldassarre, e domanda’gli e el ba[n]bino, e ch’io gli renderia e’ sua danari. Lui mi rispose molto aspramente e che ne fare’ prima cento pezi, e che e’ banbino lui l’avea chonperato e era suo, e che avea lettere chome egli avea sodisfatto a chi gniene mandò, e non dubitava d’avello a rrendere; e mmolto si lamentò di voi, dicendo che avete sparlato di lui. Èccisi messo qualchuno de’ nostri Fiorentini per achordarci, e nnon ànno fatto niente; ora fo chonto fare per via del Chardinale, che chosì sono chonsigliato da Baldassarre Balducci. Di quello seghuirà, voi intenderete. Non altro per questa. A vvoi mi rachomando. Dio di male vi guardi. Michelagniolo in Roma. Sandro di Botticello in Firenze.
11 23 luglio 1496, Lettera da Roma di Antonio Maria Pico della Mirandola a Isabella d’Este. Mantova, ASMn, AG, b. 1331
fol. 210 v
Quel Cupido è moderno, et lo Maestro che lo ha facto è qui venuto, tamen è tanto perfecto che da ognuno era tenuto antiquo. Et dapoi che è chiarito modemo. Credo, che lo daria per manco pretio, ma non lo volendo la S.V., non essendo antiquo, non ne dico altro et a quella me recomando et prego dio me facia sentire, chel habia havuto uno bel figlio maschio.
12 24 dicembre 1496, Caterina Sforza affitta il Palazzo Riario presso Sant’Apollinare a Giacomo Luzio da Sutri, vescovo di Caiazzo, Ottaviano Fornari, vescovo di Mariana in Corsica, e Agostino Spinola. Roma, ASC, Sez. I, vol. 895, notaio Gisberto Senilis, presenti i testimoni Bartolomeo Bagnacavallo e Giacomo Cardelli
fols 99 r–v
Locatio domus.
In dei nomine amen. Anno indictione et pontificatu quibus supra, die xxiiii decembris in vigilia nativitatis d.ni nostri Iesu Christi.
Spinutius de Spinis de Forlivio ut procurator et procuratorio nomine Ill.me D.ne Catherine vicecomitis de Reario comitisse Forlivii Imole, et constitutus coram me et testibus affidavit et adlocavit R.dis in Christo principibus d. episcopis Caiacensis
et Marianensis et d.no prothonotario Spinule presentibus et acceptantibus quamdam domum ipsius d.ni Comitisse sitam in regione pontis de urbe, quam nunc inhabitat Rev.dus D.nus meus d. Cardinalis Sti. Georgij d.ni pape Camerarius pro pretio ducentorum ducatorum auri de camera pro quolibet anno solvendorum more Romano de sex in sex mensibus incipiendo die prima Ianuarij proxime futura de anno 1497, qui praefati R.di d.ni episcopi et prothonotarius obligaverunt se in ampliori forma camere iurandos vel renuntiandos. Actum Rome in domibus prefatis.
Presentibus ibidem eximio artium et medicine doctore d.no Bartholomeo de Bagnacavallo et d.no Iacobo Cardello de Imola litterarum apostolicorum scriptore et abbreviatore testibus.
13 Dopo la morte di Grazia Galli, Saulina Tebaldi Galli (febbraio 1500) e Jacopo Galli (giugno 1505), Poesie di Evangelista Maddaleni de’ Capodiferro. BAV, MS Vat. lat. 3419
fol. 44 r –45 r , ‘Tumuli’
D. M. Gratiae Gallae et Savolinae matris
Coniunxit charites: treis fecit Iuppiter unam Quae faceret terris quid ferat aethra fidem. Ostenditque orbi tantum illam: fastus inanis Est hominum: neu sit reddita, mater obit. Haec ait: optato tibi funere Gratia iungor, Nam tecum morior, virque superstes erit. Et dulces nati quorum nunc vivimus ore: In quibus agnosci posset uterque Parens. Gratia deflenda est longum: non unica caessit: Ah, foecunda fui ne foret ulla charis.
D. M. Gratiae Gallae
Gratia tres una est, geminus vernabat ocellus Mille: quot heic charites tam brevis urna tegit. Marmora muta queri quae cogit, flectere non te Haec poterit? Lacrimant marmora, durus eris?
D. M. Gratiae Gallae
Si fas flere foret mortales numina: flerent Nunc merito, periit vel Dea Galla charis?
D. M. Gratiae Gallae Iacobi F.
Ex tribus unum opus est mea Gratia, corpore in uno Tres fuerant: totidem mors rapit una deas. Gratia tres charites tecum periere: Cupido Sparge rosas tumulo, Fama, loquare Fidem. Cypri ubi sunt charites? Perierunt. Gratia vixit, Quatuor ex uno funere busta vides. Gratia vitae habuit charites, comitesque sepulchri, I nunc et credas morte carere Deas.
Soluuntur charites dum te mea Gratia solvit, Invida mors: omneis colligit iste cinis.
fol. 56 r , ‘Tumuli’
De Iacobo Gallo
Occubuit Gallus, Bembo laudante revixit: Invideant laethum iam tibi Galle homines?
De Iacobo Gallo
Vixerat heu Gallus, Bembo nunc vate revixit: Invidia vivos Galle agitare potes?
14 14 maggio 1502, Jacopo Galli e Vittorio Çeloni garantiscono un accordo fra Giovanni, Guglielmo e Aloisio Mouscron e Pietro Lorich, da una parte, e Andrea Mattabuffi, dall’altra; presenti i testimoni Lorenzo Paolo Mellini, Niccolò Maffei e Giacomo Mazzocchi nella bottega (‘apotheca’) di Mazzocchi presso Campo de’ Fiori. Roma, ASR, Coll. Not. Cap. 929
fol. 233 r
Die xiiii maii 1502. In presentia mei notarii etcetera nobiles viri Iacobus Gallus romanus civis et Victorius quondam Çeloni bancherius florentinus ambo regionis Parionis, ipsi et quilibet in solidum etcetera sponte etcetera promiserunt se facturos etcetera quod dominus Iohannes et Guillelmus et Aloisius de Moscaronibus mercatores et Petrus Lorich alias dictus Peronus accimator et quilibet ipsorum perpetuo non offendent nec offendi facient etcetera Andream de Mattabufis aromatorium romanum sub pena duorum milium ducatorum auri camere apostolice applicanda, pro medietate et pro altera, parti etcetera, me notario, etcetera tollenda totiens quotiens etcetera, cum conditione quod non intelligatur rupta nisi secundum formam statutorum Urbis, et quod non valeat nisi exacto prestitus similis vel quasi etcetera, se principaliter obligando etcetera, pro quibus etcetera, obligarunt ut etcetera etiam in forma camere etcetera, cum constitutione procuratoris etcetera, renuntiaverunt etcetera, iuraverunt etcetera. Actum Rome in regione Parionis, in apotheca infrascripti Iacobi de Macochis librarii, presentibus etcetera his, videlicet Iacobo de Macochis de Bergamo librario in Urbe in regione Parionis, iuxta Campum Flore, et domino Nicolao Maffei laico veronensi et Laurentio Paulo de Millinis romano testibus. Eisdem dictus dominum Iohannes de Moscaronibus promisit etcetera dictis domino Iacobo Gallo et Victorio Çeloni fideiiussoribus presentibus etcetera ipsos et quemlibet ipsorum conservare indempnes illesos etcetera sub simili obligatione. Domino Nicolao Maffei laico veronensi Laurentio Paulo de Mellinis romano Iacobo de Macochis de Bergamo librario in Urbe in regione Parione iuxta Campum Flore testibus.
15 10 maggio 1505, 7 Giacomo Mazzocchi, Dedica a Jacopo Galli di Vibius Sequester, Liber de fluminibus, de fontibus, de lacubus, de nemoribus, de paludibus, de montibus, de gentibus, de regionibus cum provinciis suis, de origine, situque et qualitate urbis Romanae &c. (Roma: Johannes Besicken, 1505)
Iacobus Mazochius Romanae academiae Bibliopola Iacobo Gallo Patritio Romano S. P. D.
Librum de fluminibus […] tibi dedicare constitui Iacobe Galle non solum humanissime sed etiam eruditissime Romanorum, non mediusfidius quod in eo aliud tibi gloriae collatum putem: aliis enim tu artibus liberalitatis, hospitalitatis, beneficentiae et popularem tibi laudem, et benivolentiam bonorum conciliasti, sed ut inter tot doctissimos viros qui te observant et colunt, mea quoque aliqua extaret si non insignis at grata voluntatis et observantiae significatio, praesertim cum tot beneficiis abste aut praeter caeteros aut cum caeteris affectus, nihil esset quod tibi a me deberi non putarem. Hos igitur libellos coniunctim aeditos et tua appellatione illustratos, quotiens in manus sumes, totiens quaeso tibi veniat in mentem me quidem summa omnia tua causa velle, maiora non posse, quae si mihi aliquando dabitur facultas uberiora reponendi non modo officium meum sed ne diligentiam quidem desiderabis, extremum est ut te orem ut (qua benignitate es) munusculum hoc meum non iniucunde suscipias. Vale.
16 8 giugno 1505, Copia del testamento di Jacopo Galli. Roma, ASR, Coll. Not. Cap. 1228, notaio Lorenzo Paluzzelli de Rubeis, presenti i testimoni Angelo de Seraczano, Gaspare de Monte, Paolo Benvenuti, Giovanni Balducci, Andrea Petrini, Lorenzo Benini, Bevenuto Benvenuti e Niccolò Mannio di Canepina
fols 225 r –27 r and 230 r –31 r
In nomine Domini amen. Anno domini millesimo quingentesimo quinto pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini Iulii divina providentia pape secundi, indictione octava, mensis iunii die octavo. In presentia mei notarii et testium infrascriptorum ad hec specialiter vocatorum et ab infrascripto domino testatore rogatorum personaliter constitutus vir nobilis dominus Iacobus Gallus civis et mercator romanus de regione Parionis, infirmus corpore, per gratiam omnipotentis Dei mente tamen sanus et conscientia pura […]
[…]
voluit et vult sepelliri in ecclesia Sancti Laurenti in Damaso in ipsius testatoris capella nova, quam dictus dominus testator de novo a fundamentis fundavit et nondum perfecta, quam etiam voluit per suos infrascriptos suos filios et heredes masculos perfici et finiri et ornari eam de ornamentis ad voluntatem ipsorum filiorum infrasciptorum et heredum, et quod dicta capella sit de domo de
7
L’opera è datata nel colophon: ‘Anno Salutatis 1505 Die x mensis
Maii Sedente Iulio II Pontifice Maximo Anno eius Secundo’.
Gallis et de iure patronatus, quam reliquit per predictos filios et heredes dotari, et quod habeat fructus de bonis ipsius testatoris duodecim ducatos in perpetuum quolibet anno de iure patronatus, et quod filii masculi et alii de domo habeant eligere et presentare unum capellanum in dicta capella
[…]
Item reliquit venerabilii [sic] fabrice dicte ecclesie Sancti Laurenti in Damaso pro eius anima florenum unum romanum in Urbe currentem de solidis antiquis ad rationem xvii solidorum provisionum Senatus.
Item reliquit venerabilii [sic] sotietati et ipsius hospitali Venerabilis Ymaginis Salvatoris ad Sancta Sanctorum de Urbe florenos Romanos similes quinquaginta ad dictam rationem xlvii solidorum provisonorum Senatus pro quolibet floreno pro eius anima, et cum onore quod officiales, guardiani et alii homines de dicta sotietate habeant pro eius anima et suorum facere anniversarium in perpetuum quolibet anno in dicta ecclesia in eius sepultura, prout de more et consuetudine eorum in presmissis, et in hoc onerando conscientias eorum.
Item reliquit venerabilii [sic] sotietati Annuntiacionis super Minervam de Urbe pro eius animam florenos similes in Urbe currentes quinquaginta ad suprascriptam rationem et dicti de sotietate debeant facere anniversarium omni anno in perpetuum pro eius anima secundum eorum consuetudinem, onerando in premissis conscientias eorum.
Item reliquit venerabilii [sic] sotietati Gloriossisime Marie de Conceptioni in ecclesia Sancti Laurentii in Damaso de Urbe ad presens site florenos similes decem pro eius anima, et quod dictii [sic] offitiales de societate faciant in perpetuum anniversarium solito more in quolibet anno, et voluti nominari una cum aliis de soteitate, ut moris est.
Item reliquit Marie eius pedisseque, pro eius maritagio ducatos centum et quinquaginta ad rationem decem carlinorum papalium antiquorum pro quolibet ducato pro eius dote.
[…]
Item reliquit filie cuiusdam Andreotie de Rubiano alias nutricis filiorum ipsius testatoris, nuncupate Hyppolite, florenos in Urbe currentes centum ad rationem predictam 47 solidorum provisionum Senatus pro quolibet floreno pro ipsius Hyppolite maritagio.
[…]
Item voluit et mandavit dictus dominus testator quod puella Gloria ipsius domini testatoris filia legitima et naturalis ad presens per ipsum testatorem nupta etiam stet et maneat contenta dote sua ab ipso testatore constituta, data et soluta domino Paulo de Blondis suo marito manu mei notarii infrascriptiis.
[…]
Item reliquit Iulie et Faustine ipsius testatoris filiabus legitimis et naturalibus cuilibet earum similem dotem per ipsum dominum testatorem supradicte Glorie eius filie nuptae solutam dicto suo marito pro ea, et cum simili aconcio pro qualibet ipsarum Iulie, Faustine filiarum predictarum.
[…]
In ceteris autem vero omnibus aliis ipsius domini testatoris bonis mobilibus et immobilibus iuribus et actionibus in Urbe et extra et ubilibet existentibus fecit, creavit et ordinavit ac sollempniter instituit ipsius testatoris universales heredes suos infrascriptos filios masculos, videlicet dominum Paulum, dominum Iulianum, Hieronimum et Baptistam eius filios legitimos et naturales.
[…]
Item voluit dictus dominus testator quod, casu quo dicti sui filii decederent sine legitimis filiis masculis, quod non succedant femine sed succedat cyppus domus, videlicet masculi proximiores in gradu de domo de Gallis.
[…]
Item voluit et mandavit dictus dominus testator quod sui filii et heredes suprascripti et quilibet eorum coniunctim et divisim non possint et alter eorum non possit bona aliqua stabilia ipsius testatoris vendere, pignorare seu aliter alienare nisi tantum in casibus iuris et secundum dispositionem legum.
[…]
Item voluit et mandavit dictus dominus testator quod post eius mortem banchus, qui sub nomine heredis condam Iuliani Galli ipsius domini testatoris patris et hereditatis ipsius domini testatoris nuncupatur, in quo exercuit et exercet in sotietate nobilis vir dominus Baldasar de Baldutiis de Florentia ut sotius illius quod semper sub dicto nomine stet prout stetit et ita in futurum nominetur nomine heredis dicti quondam Iuliani ipsius testatoris patris
[…]
et quod continuatio societatis fiat post eius mortem ad velle ipsius domini Baldassaris, et totum illud in dicto bancho fiat et ordinetur ad ipsius Baldassari velle et beneplacitum etiam cum tempore et participatione et cum constitutione institoris, et quod in hiis predicti sui filii et heredes sint contenti, et quod non possit per eos contradici et quod ad premissa debeant esse contenti. Item quod in dicto bancho non possint predicti filii et heredes petere aliquas peccunias ab ipso bancho.
[…]
Item asseruit et declaravit dictus dominus testator domos sive possessiones emptas per condam dominam Saboliam ipsius testatoris uxorem quod ille fuerunt et sunt empte de bonis dotalibus et acconcio ipsius domine Saboline uxoris et ad eius hereditatem spectant et pertinent, et voluit et mandavit quod dicte possessiones sint et esse debeant ipsarum filiarum ad usumfructum ipsarum toto tempore vite ipsarum tantum filiarum dum vixerint.
[…]
Executores autem huius sui ultimi testamenti sueque ultime voluntatis fecit, creavit et solempniter ordinavit videlicet reverendissimum dominum Raphaelem Riarium de Savona cardinalem Sancti Georgi prefati sanctissimi domini nostri pape et sedis apostolice camerarium, reverendum patrem dominum Accursium de Preta clericum reverendissimorum cardinalium et basilice Principis Apostolorum de Urbe canonicum ipsius domini testatoris compatres absentes, nec non dominum Marchum de Thebaldis civem Romanum de regione Sancti Heustachii ipsius domini testatoris cognatum carnalem et dominum Baldassarem de Balduccis de Florentia ipsius domini insuprascripto bancho socium.
[…]
Tutores et curatores omnium suprascriptorum filiorum et filiarum ut supra descriptorum et descriptarum perpetuos fecit et creavit et solumpniter ordinavit suprascriptos dominum Marchum de Thebalis ipsius dominii testatoris cognatum carnalem et dominum Baldassarem de Balducciis de Florentia ipsius domini testatoris sotium in dicto bancho.
[…]
Actum Rome in regione Parionis videlicet in camera domus proprie solite habitationis ipsius domini Iacobi testatoris, presentibus ibidem, audientibus et intelligentibus hiis, videlicet nobilibus viris Angelo de Seraczano de regione Arenule, Gaspare de Monte de regione Sancti Eustachii, Paulo Dominici de Benevento, omnibus civibus Romanis, Iohanne de Baldutiis de Florentia in bancho prefati domini testatoris, Andrea Petrini, Laurentio Benini de Florentia, Benevenuto Pannolphii Benevenuti mercatoribus in Urbe in platea Campi Flore et Nicolae Mannio Capena magistro filiorum ipsius domini testatoris, testibus ad predicta vocatis, habitis et ab ipso domino testatore rogatis.
17 8 giugno 1505, Copia di un codicillo al testamento di Jacopo Galli. Roma, AV, Archivio dell’Arciconfraternita SS. Concezione, San Lorenzo in Damaso 25, Istromenti dell’eredità Galli dal 1505 al 1609, notaio Lorenzo Paluzzelli de Rubeis, presenti i testimoni Girolamo de Foneis di Imola, Stefano Capodiferro, Giovanni Balducci, Niccolò Mannio di Canepina e Jacopo de Forcaria
fol. 1 r
Codicilli D. Jacobi Galli
In nomine domini Amen. Anno domini millesimo quingentesimo quinto, Pontificatus sanctissimi in Christo Patris et D. N. D. Julii Divina Providentia Pape ii. Indictione octava mensis Junii die octavo. In presentia mei notarii et testium infrascriptorum ad haec specialiter nominatorum, vocatorum et ab infrascripto D.no Jacobo Gallo codicillante rogatorum personaliter constitutus vir nobilis D. Jacobus Gallus civis et mercator Romanus de Regione Parionis, infirmus corpore per gratiam Dei omnipotentis mente sanus, et conscientia pura, reminiscens se hac praesenti Die fecisse, et condidisse suum ultimum testamentum, suamque ultimam
voluntatem, quod et que de iure civili dicitur sine scriptis, animo et intentione codicillandi, et aliqua in dicto suo ultimo testamento addere, et aliqua minuere et delere, idcirco per hos suos Codicillos voluit et ita vult quod in ea parte et partibus, uti in suo Ultimo Testamento quod ultimus decedens, eius filiorum et heredum in ipso suo ultimo testamento nominatorum quod possit testari non existentibus filijs ipsorum filiorum et heredum delevit, et voluit quod non possit testari, et voluit in eo casu, in bonis ipsius testatoris succedat cippus de Domo Gallorum in omnibus ipsius testatoris bonis, et hoc in perpetuum, non existentibus masculis de domo Gallorum per lineam directam masculinam, et ubi non esset cippus de Domo Gallorum, in predictis suis bonis succedat ipsius testatoris cappella descripta in suo ultimo testamento, et cappella et eius societas Beate Marie de Conceptione, sita in venerabili ecclesia sancti Laurentij in Damaso, et quod dicti de societate Conceptionis, et fabricatores, et operarij fabrice predicte ecclesie sancti Laurenti in Damaso, qui per tempora erunt, in eo casu voluit, et mandavit quod de fructibus omnium bonorum suum infrascriptorum per dictos de societate et fabricatores predictos qui per tempore erunt, maritentur puelle Virgines, pauperes, caste, pudice, et intacte ad nutum et voluntatem ipsorum de societate et fabricatorum
fol. 1 v
qui per tempore erunt, et sint puelle pauperes romane, et bone conditionis quolibet anno secundum eorum conscientiam, et voluntate ut supra narrando in premissis conscientias eorum et voluit, et vult dictus D.nus Jacobus Codicillans, quod dicta bona sua stabilia non sint quoquomodo in totum nec in partem vendi, distrahi, sive alienari, et fructus ipsorum bonorum non possint diverti ad alium usum nisi tantum, et dumtaxat ad suprascriptum maritaggium [sic], ut supra, et quod dictum maritaggium puellarum fiat in omni anno in perpetuum tempore lustrationis et processionis octave sacratissimi corporis domini nostri Jesu Christi, que sit in dicta ecclesia post vesperas more solito et quo dicte puelle nubende sive maritande sint in ipsius testibus alie quando nubunt, vel maritantur et de numero ipsarum puellarum nubendarum sive maritandarum sint ad nutum, et voluntatem ipsorum de societate suprascriptorum, et fabricatorum qui per tempore erunt, quibus in casu predicto reliquit suprascripta bona sua pro dictis maritandis puellis, ut supra. Item Codicillando voluit et mandavit in casu predicto ubi non succederet Cippus, et succederunt suprad[ict]a cappella, et societas, et fabricatores quod in dictis suis bonis non veniant in successione infrascripte ipsius testatoris, que vinea videlicet vinea qua posita est extra Portam Castelli in loco ubi dicitur Caijano suis finibus et confinibus terminata, quam voluit, et mandavit in casu predicto quod sit et esse debeat in perpetuum Domini Marci de Tebaldis sui cognati de Regione sancti Eustachii et ipsius Domini Marci filiorum et heredum et successorum quorumcunque, quam sibi et suis predictis reliquit cum omnibus et singulis ipsius vinea accasamentis in casu praedicto. Reliqua vero vinea posita infra Menia Urbis in Regione Transtiberim prope Portam Portuensem, et Ripam fluminis Tiberis, similiter suis finibus, et confinibus terminata, cum omnibus et singulis
fol. 2 r
muritijs, accasamentis, et domibus in ea positis et existentibus in casu predicto sit et esse debeat Domini Baldassaris dei Balducijs de florentia, eiusdem testatoris et Banci socij et ipsius Domini Baldassaris filiorum et heredum et successorum in perpetuum quam sibi et suis predictis reliquit in casu predicto ut supra. In reliquis vero bonis in casibus predictis, succedant dicte Cappelle societas et fabricatores predicti qui per tempore erunt pro maritandi puellis […]
Actum Romae in Regione Parionis videlicet in Cammera [sic] Domus proprie et solite habitationis ipsius d.ni Jacobi testatoris et codicillantis presentibus illius audientibus et intelligentibus nobilibus viris D. Hieronimo de Foneis de Imola Cammerario R.mi d. Car.lis S.ti Georgij, et Stephano de Capo de Ferro, Gaspare de M.nte Civibus Romanis de dicta Regione Sancti Eustachi, Joannis de Balduccijs de Florentia, Nicolao Mannio Capena Magistro filiorum et heredum prefati d.ni testatoris codicillantis, et d. Jacobo de Feraria, et ego Laurentius Paluzzelli de Rubeis civis romanus dei gratia Apostolica, et imperiali auctoritatibus notarius publicus […]
18 15 giugno 1505, Inventario dei beni immobili di Jacopo Galli. Roma, ASR, Coll. Not. Cap. 519, notaio Feliciano de Cesis, presenti i testimoni Niccolò Mannio di Canepina e Paolo Benvenuti
fol. 4 r , copy on fol. 5 r
Anno 1505 pontificatus sanctissimi domini nostri Iulii pape secundi: indictione 8, mense iunii die 15. Hoc est inventarium quorundem bonorum stabilium relictorum per bonam memoriam dominum Iacobum Gallum civem et mercatorem Romanum de regione Parionis ac in illius hereditate repertorum, factum ad instantiam dominorum Pauli, Iuliani, Hieronimi et Iohannis Baptiste filiorum et heredum testamentariorum eiusdem bone memorie Iacobi Galli […] videlicet in primis una domus magna cum 3 apothecis subtus, stabulo, cortili, puteo, cantinis, horto ac stantiis multis aliisque suis iuribus, membris et pertinentiis, sita in regione Parionis, in conspectu anguli palatii illustrissimi ac reverendissimi cardinalis Raphaelis Riarii […] iuxta suos confines, videlicet: ab uno latere sunt bona [blank] e ab alio versus viam Leutariorum bona dicti Iacobi, retro bona eiusdem Iacobi, ante via publica versus plateam Campi Floris, in qua obiit dictus Iacobus et quam ad presens iidem dicti filii et heredes testamentarii, ut supra, dicti Iacobi habitant; quarum 3 apothecarum unam habitat Christoforus Bargens Flandrus archibuserius, alteram Iohannes Teutonicus quondam Antonii Teutonici leutarius, 3 Paulus Rom[anus] quondam Dominici Florentini sutor. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stantiis et cantina, quam ad presens habitat Petrus Antonius Gallus calzolarius. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stantiis et cantina quam ad presens habitat Petrus Perusinus cythararius. Item due apothece illi contigue et annexe facientes angulum in conspectu porte parve ecclesie Sancti Laurentii et Damasii cum stantiis sup[ra] et cantina, quarum una est in via publica versus Campum Florem, alia versus Leuta[rios], quarum unam ad presens Andreas Bergamensis merciarius, alteram
vero Dominicus Florentinus resarsitor habitant. Item una domus contigua et annexa cum una apotheca subtus cum stantiis, cortili ac tinello, quam domum et apothecam ad presens tenet in loc[atione] illustrissimus cardinalis Riarius pro sua familia. Item alia domus illi contigua et annexa cum cortili, stantiis subtus et supra, quam ad presens habitat reverendus dominus Alexander de Masis [R]eatinus capellanus ecclesie supradicte. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stantiis, cantina, cortili, puteo, quam ad presens habitat magister Hieronimus Picus Neapolitanus pictor. Item alia domus seu apotheca illi contigua et annexa cum stantiis, cortili et puteo, quam [a]d presens habitat Franciscus Mediolanensis taberna[r] ius. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stantiis, cortili et puteo, quam a[d presen]s habitat Ludovicus Patavinus leutarius. Item alia apotheca illi contigua et annexa cum stantiis, cortili et puteo et tinello que [habet] confinem cum bonis domini Pauli quondam Iacobi Iuliani aromatarii beneficiati Lateranensis vicul[o] mediante, retro bona et res eiusdem Iacobi, ante via publica Leutariorum, quam ad presens habitat Franciscus quondam Antonii Placentini [f ]aber lignarius. Item alia domus magn[a] sita in regione Parionis cum stantiis su[btus] et super solarata, stabulo et cortili, [p]uteo, cui ab uno latere tenent res nobilis [v]iri Chiriacii de Signorettis civis Romani, a[b a]lio res heredum quondam Antonii Pistaluto [et] Pauli quondam ante Iacobi Iuliani beneficiati Laterane[nsis] viculo mediante retro bona eiusdem Iacobi, ante via publica versus plateam Pario[nis] in conspectu palati reverendissimi cardinalis Neapolitani, que domus est tunci dislocata. Item vinea sita Rome in regione Ripe iuxta suos confines, a tribus lateribus vie publice versus por[t]am Portuensem prope ripam fluminis cum domo et vasca, tinello aliisque etcetera. Item alia vinea vineata sita extra menia Urbis, videlicet extra portam Castelli ad manum dexteram versus locum nominatum ‘il Cancelletto’, cui duobus lateribus sunt vici fluminis versus si qui etcetera. Super quibus etcetera. Actum Rome in regione Parionis, in domo predictorum heredum, presentibus etcetera dominis Nicolao Mannio Capena magistro filiorum et heredum predictorum, Paulo Dominici de Benvenuto cive Romano.
[…]
et ibidem presentes et personaliter constituti dictus Christophorus Bargens Flander archibuserius, Johannes Teutonicus quondam Antonii Teutonici leutarius, Paulus Rom[anus] quondam Dominici Florentini sutor, Petrus Antonius Gallus calzolarius, Petrus Perusinus leutarius, Andreas Bergomensis merciarius, Dominicus Florentinus resarcitor, cardinalis Riarius et pro eo eius procurator Alexander de Masis Reatinus capellanus in ecclesia predicta, Hieronimus Picus Neapolitanus pictor, Franciscus Mediolanensis tabernarius, Ludovicus Patavinus leutarius, Franciscus quondam Antonii Placentini faber lignarius inquilini dictarum domorum respective ut supra sponte etcetera.
8
Il nome del cardinale è cancellato più volte nel manoscritto.
19 1500–1513 circa, Poesie di Antonio Biaxander, detto anche Flaminius. BAV, MS Vat. lat. 2870
fol. 8 v
Ad Cardinal S. Giorg. 8
Musa, verecundo claros tetigisse penates. Addecet et tantum numen adire pede: Flaminius referes raras ut principis artes Aurea Pieria tollit ad astra tuba. Vesta: Sais: Clarius: Ceres: Virgo: Vacuna: Sorores Prisca colunt reduces quo duce templa deae. Romae fluctivagas ingens moderatur habenas Et viget auspiciis iusque piumque suis: Aevi fama: decus: splendor et adorea nostri Falciferi revocat regna beata senis: Sancta salutaris et sentit curia voces Promuntur sacro pectore iura fides: Laxat ab undisono largos ubi gurgite fontis Ore cadunt patribus flumina quanta suo Aenea virtutum variarum moenia mentem Vallarunt stabilem: non levis aura quatit: Casta novis operata focis modo musa saluta. Captato dextros tempore laeta deos Invidiosa geres longa donaria pompa Tura potes nivea nunc pia ferre manu Gaudet ex exiguis addere sacraria flammis Iuppiter et tenui farre litare pios.
fol. 26 v
Ad Card. S. Georgii
Quem sua Mecenas aeternat gloria primus Fovit pierium tam pius arte chorum: Accepit sacros discordia pectora vates: Pectore non musis discolor ille fuit Inque suas vertit vatum praeconia laudes: Ambit per titulos quilibet ire ducis. Sic meritis accensa tuis te ad aurea tollit Sidera castalidum buccina larga sonis Laetus abit quicumque tuis advolvitus aris Spesque venit votis nulla caduca suis. Musaque flaminii quot quae tua gesta parabat A tam praesenti numine tristis abit.
fol. 28 r
Ut stella quae duxit magos cardinalem efficiat pontificem maximum
Stella precor ducibus tunc praevius ignis Eois Claustra poli divo trade benigna duci.
De eodem
Qua duce virgineum partum oravere Tyranni Sis precor Augusto semper amica meo.
fol. 28
v
De eodem
Inclita quae ducibus divini pignora partus Edicis: votis Caesaris alma fave.
De eodem
Eois natum ducibus quae stella tonantem Pandis: huic radios funde benigna duci
fol. 38 r
Pictor ad card. S. Georgii, in cuius aedibus picturam didicit:
Noster Apellea si quid micat ardor in arte Hoc aluit Cypriae blandior aura rosae; Utque meo quercus nunc Iulia fulget honore, Sic rosa mi vernet tempore picta suo.
fol. 40 v
Pictor ad card. S. Georgii, in cuius aedibus picturam didicit:
Mi peperit decus: ostro que flammat et auro: Blandaque divino spirat odore Rosa: Nam suus e nostra rebus modo redditus arte Si color: est vernae gratia tota Rosae. Sit Rosa quo quercus nunc picta superbit honore: Spirat in officium mens generosa suum.
fol. 46 v
Ad Card. S. G. de imagine fortunae atque prudentiae
Quae faveat fortuna tuis, clarissime princeps Flaminio votis auspice dextra venit: Quoi tua iam stabili prudentia foedere iuncta Vaticana tibi tradere iura parat: Aequa tuas semper sed res fortuna secundet Numina respicient si tua flaminium.
Virtutis imago sub fortunae pedibus rosam attollentis:
Numine cuncta meo pendebant; nostraque quondam Sceptra, decus, fasces, munera, currus, opes.
Hei! Nunc sede ruens, vanae ludibria sortis, Calcor magnorum limine pulsa ducum! Sed cui constanti stabit fortuna tenore Una virens celsae spes manet aura rosae. Res, rosa, perpetuo iam quae vernabis honore, Aspice praesenti numine, diva, meas.
fol. 47 v
Pictoris xenium ad cardinalem:
Artifices aluit digitos rosa Cypria nostros; Iam sumat partus munera grata sui. Fert mea, quae rerum modulans monumenta figurat, Nunc manus; hanc foveat aura serena rosae. Quum Vaticano tandem florebit honore Omnia divino fundet odore rosa
fol. 49 v
Pictor Cardinali:
Nostra tuis virtus templis quae ponit honores Floreat auspiciis numinibusque tuis
20 1510–1526 circa, Evangelista Maddaleni de’ Capodiferro, Miscellanea poetica. BAV, MS Vat. lat. 3351
fol. 28 r
Circum marmur
Pro Francisco Schiattesio ad Raphaelem Riarium sre Carmerarium
Me varijs venis natura ornavit et arte Parvus in aede tua gloria magna lapis. Miraris forsan quod marmora muta loquamur Tot merita in dominum saxa tacere negant.
Raphaeli Riario S.R.E. Camerario
Tam pulchrum est servare fidem, quam prodere turpe est: Caetera qui egregie perficis hoc facies? Ne te commoveant summatum verba, precesque Plus facit ad causam sic statuisse semel. Quis tibi tunc parcet calamus si foedera frangis? Dicere non dubito: libera verba loquor: Heu fuge vatum iras, teque his precor eripe flammis Manlius esse neges: Regulus esse soles.
21 Anni Venti–Trenta del Cinquecento circa, Poesie raccolte in BAV, MS Vat. lat. 2835, miscellanea poetica della biblioteca di Angelo Colocci
fol. 212 v
Raphaeli Riario cardinali
Insit quanta tibi prudentia fata fatentur Quae tibi post ipsum signa dedere malum.
Ad eumdem [sic]
Commixtus nimbo cruor, arma sonantia caelo Luridus auricomi pallor in orbe det. Terra tremens, vocale pecus, metuendaque multa Caesaris indignam praemonuere necem. At non ulla gravem tibi praedixere ruinam Omnia post casus illa fuere malos.
fol. 213 v
Ad Cardinalem Sancti Georgii
Decussere rosam caelestia tela, caveto Decussa superest quid nisi spina rosa!
Ad eundem
Sunt tibi qui raphael, portendere tristia dicant Formosam, excussa est quae Iovis igne, rosam Pone metum, tibi laeta istud denuntiat omen Post flores fructum fata secunda parant.
fol. 213 v
Ad eundem
Si tua flagranti cecidit rosa fulminis ictu Non mirum est, non est cur Raphael timeas Autumno regnante cadit, cum se exuit arbos Frondibus, et terrae deperit omnis honos. Adde quod ipsa rosa est iuvenilibus apta capillis Conveniens isti danda corona comae est.
Quid mirum si in tam magno rosa decidit horto Damni equidem sunt haec signa, sed exigui.
fols 230 v –31 r
De Baccho
Non gemmis, non argento contenta nec auro Barbara ab immiti Caesare missa manus. Urbem etiam (scelerata!) deis spoliarat, et illo Precipue, intonsam cui premit uva comam. Dumque fluctisonum parat asportare per aequor
Non tulit altorum diva potens nemorum Immaneque Ursum saevos immisit in hostes, Qui visa attoniti terga dedere fera. Consuetusque vehi maculosa lynce, Lyaeus Ad sua tunc Urso tecta trahente redit.
Ad Bacchum
Hostibus ereptum te nota in tecta reponit Gallus: at officij tu, bone Bacche, memor. Effice sit longum, iuvenis, Lesbonque racemis Aequet, et eterno digna Marone canat.
Ad Gallum
Si male, dum servas Paphie tibi credita divae Limina, cristatam versus es in volucrem, Pro male servato quid fies, Galle, lyeo? Dignus es in vini flumine ferre sitim.
22 1520 circa, Foligno, Biblioteca Comunale, MS F–55–2–211, Federico Flavio da Foligno, Lettere e poesie
fol. 159 r
Ad Raphaelem Riarium Cardinalem Sancti Georgii Romanae Ecclesiae Camerarium, De domo sua
Quod quondam Mareotici labores, Aut Cai domus, aut Neroniana, Quicquid denique Romuli nepotes Spectandum populoque, convenisque Clarum, conspicuumque prestiterunt Et gratum domine sedere Romae, Nunc Urbe hac, tua prestitit Raphael In tota, domus unica haec videnda. Termae, moenia, porticus, theatra Non sunt tempore dedicata nostro: Tantum templa, domosque nunc habemus Deformes, mutilas, rudes, pusillas, Sed tu temporibus pares avorum Das nunc, ast animo tuo minores?
fol. 167 r
De domo Cardinalis Sancti Georgij tacta fulmine cum e carcere leonis egrederetur:
Explevit livorem hominum, invidiamque deorum Fulminibus domus est tacta utriusque Jovis.
23 1523, ‘Iettito della strada che va dalla porta picchola de s.to lorenzo in damaso alla piaza de parioni’. Roma, ASR, Presidenza delle strade 445
fol. 74 r
In primis case che anno a fare restoro per ditto iettito sonno le infrascripte taxate per dicti s. maestri con voluntà de ditto caporione et soi offitiali cioè:
El palazo del R.mo Cardinale de medicj ducatj trecento d’oro de camera d300 La chiesia de s.to lorenzo in damaso ducati de camera cento cinquanta d150 La casa de ms. pauolo gallo et fratelli per la facciata de incontro al palazzo de medicj mediante la via con tutte le botteche taxate ducatj quaranta cinque de camera d45 Et più per le altre case che voltano versa la strada nova quale restano senza ruina de ditto ms. pauolo et fratellj taxate ducatj cento et cinque de camera d105
Case che stanno in la strada nova incontro la ruina
La casa de ms. mario bocchabella dove abita lui con casa acanto de ditto ms. mario dove habita lo falegname d112 d52 La casa acanto de m o polo de fermo medico o Io: battista Teodorici medico ducatj d60 La casa acanto de m La casa acanto de ms. Io: da viterbo chierico de camera d60 La casa acanto dellj heredj de ms. Io: bartolomeo de doxsis habita d60 ms. Io. deliona spagnolo La casa acanto de ms. pietro de costa genovese d75 La casa acanto dellj heredj di ms. paolo azone senese habita Armanno scriptor apostolico d60 La casa acanto de madonna elisabetta moglie che fu de ms. Pietro Matuzzi d75
fol. 74 v
La casa acanto de ms. ant. o paluzello e fratellj La casa acanto de ms. Io. baptista paluzello fino al cantone
d90 d45
Case della piaza de parionj che vedono la strada nova
La casa de ms. Hyeronimo gottifredj taxata d22 La casa acanto de ms. lodovico de vicentia dove sta lo copista d22 La casa acanto de ms. hyeronimo gottifredj abita ms. Io. copista d22
24 Tra il 1524 e il 1534, Paolo Giovio, Michaelis Angeli vita, in Scritti d’arte del Cinquecento, a cura di Paola Barocchi, 9 voll. (Milano: Riccardo Ricciardi, 1971–1979), I, p. 11
Contigit ei porro laus eximia altera in arte, quum forte marmoreum fecisset Cupidinem, eumque defossum aliquandiu ac postea erutum, ut ex concepto situ minutisque iniuriis ultro
inflictis, antiquitatem mentiretur, insigni pretio per alium Riario Cardinali vendidisset. Feliciore quoque industria Gigantem funda minantem e iacenti marmore absolvit, qui Florentiae in vestibulo curiae conspicitur.
25 1541, ‘Iettito de la porticella di S. Lorenzo in Damaso’, elenco dei residenti di via dei Leutari tenuti a pagare un’imposta per lavori stradali. Roma, ASR, Presidenza delle strade 445
fol. 193 r
Banda dextra da s.to Lorenzo
25 Il R.mo de Farnese per lo Palazzo 25 Il venerabile capitolo di San Lorenzo per la chiesa 10 La Compagnia del corpo di Christo in S.to Lorenzo 4 La Casa della Conceptione habita ivolese fructarolo 10 La Compagnia della conceptione La casa acanto de dicta Compagnia, habita Antonio pullarolo 5 La casa de ms. Bartolomeo torfanno habita m. o Iulio medico 6 La bottega appresso de ms. Paolo gallo habita m. o Cesari 2 sartore 4 La casa de ms. Paolo sopradicto habita dicto ms. Paolo La bottega de sotto del sopradicto habita Domenico stagnaro 2 La casa appresso con la bottega de dicto ms. Paolo habita 2 Franc. o fa barbace La bottega appresso de dicto ms. Paolo habita Francesco 2 sartore La casa acanto de dicto ms. Paolo habita Stephano banchierj 6 Lo cancello appresso de dicto messer Paolo La casa sul cantone appresso il cancello de dicto ms. Paolo 6 habita ms. Domenico 4 La casa appresso de dicto ms. Paolo habita Guido la liuti 4 La casa acanto de dicto ms. Paolo habita Jo. Antonio fa liuti La casa acanto de dicto ms. Paolo habita m.° Domenico sartore 3 3 La casa acanto de dicto ms. Paolo habita Martino fa li liuti Lo cancello appresso per una parte de messer Paolo Gallo per l’altra parte de messer Johanni Serulier [Giovanni Serrurier] 3 notario de rota per l’altra parte de m.a Lucida 3 La casa de m.a Lucida habita Lei 10 La Compagnia de s.to Sebastiano in s.to Lorenzo 3 La casa de messer Johanni Serrurier notaio de Rota
fol. 193 v
3 La casa de ms. Pietro hieronymo habita lui La bottega de sotto de dicto ms. Pietro Hieron. o habita Aluisi 1½ pasticciero La casa acanto de messer Fabio Mignanello habita Christophano 1 fa liuti La casa acanto del sopradicto habita Pietro francese ragattieri 1 1 La casa acanto del medesimo habita Petro merciaro 3 La casa de Antonio Piccione
Banda sinistra
La casa sul cantone in la strada dritta de ms. Hadriano Paluzello 4 habita uno scriptore de archivio La bottega acanto del ditto de ms. Savo Paluzello habita Stephano 2 pasticciero La casa grande appresso del dicto habita la moglie di ms. 4 Bartolomeo Angiolino La casa grande acanto de m.a Lisabetta figliola de papa 4 Alixandro habita Lei 4 La casa acanto d’uno sanese habita lo doctore spagnolo La bottega de sotto de ms. Johanni de nizza habita m. o Jacovo 2 pellicciaro La casa acanto del dicto habita messer Johanni de prime francese 4 4 La casa acanto de messer Ascanio de alexandris habita lui La casa acanto de messer Gallese habita messer Francesco 5 peschiera La casa acanto de messer Angelo de Narni habita il S.re Fabritio 5 de verano La casa accanto de Anton o spagnolo Aurelio habita ferone 6 spagnuolo La bottega acanto de messer Mario Boccabella habita Bart. eo 1 merciaro 8 La casa grande del sopradicto habita il dicto messer Mario La casa acanto del medesmo habita una femina la[?] servita
26 14 ottobre 1548, ‘Iettitum’ disposto da Latino Giovenale Manetti e Bernardino Caffarelli, maestri di strade, ‘pro via aperienda et dirigenda a Campo Flore ad viam Pontificum et plateam Agonis’. Roma, ASR, Presidenza delle strade 445
fol. 241 v
Piazza di S.to pantaleone venendo da parione banda dextra La casa del cantone del vescovo mignanello La casa acanto del medesimo La casa acanto de m. o … orefice La casa grande de Galli La casa acanto del vescovo mignanello La casa [a]canto del M. Jo. Baptista de d.no La casa del dotor martino La casa del cantone de sor Julia
15
10
20
18
27 1550, Giorgio Vasari, Le vite de’ più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani, da Cimabue insino a’ tempi nostri, 2 voll. (Firenze: Lorenzo Torrentino, 1550), in La Vita di Michelangelo nelle redazioni del 1550 e del 1568, a cura di Paola Barocchi, Documenti di filologia, 5, 5 voll. (Milano: Riccardo Ricciardi, 1962), I, pp. 12–16
Era il giardino tutto pieno d’anticaglie e di eccellenti cose molto adorno, per bellezza, per studio e per piacere ragunate in quel loco. Teneva di continuo Michele Agnolo la chiave di questo loco, e molto più solecito che gli altri in tutte le sue azzioni, e con viva fierezza sempre pronto si mostrava. Disegnò molti mesi nel
Carmino alle pitture di Masaccio; dove con tanto giudicio quelle opere ritraeva, che ne stupivano gli artefici e gli altri uomini, di maniera che gli cresceva l’invidia insieme col nome. Dicesi che, avendo il Torrigiano contratto seco amicizia e scherzando, mosso da invidia di vederlo più onorato di lui e più valente nell’arte, con tanta amorevolezza gli percosse d’un pugno il naso che, rotto e schiacciatolo di mala sorte, lo segnò per sempre. Lavorò costui un fanciullo di marmo in una stanza, che lo comperò poi Baldessarre del Milanese, dove contrafacendo la maniera antica, fu portato a Roma e sotterrato in una vigna: onde cavatosi e tenuto per antico, fu venduto gran prezzo. Conobbe Michele Agnolo, nel suo andare a Roma, ch’egli era di sua mano, benché difficilmente ogni altro lo credesse. Fece il Crocifisso di legno ch’è in Santo Spirito di Fiorenza, posto ancora sopra il mezzo tondo dello altar maggiore; e pure in Fiorenza nel palazzo degli Strozzi fece uno Ercole di marmo, che fu stimato cosa mirabile, il quale fu poi da Giovan Batista della Palla condotto in Francia. Dipinse nella maniera antica una tavola a tempera d’un San Francesco con le stìmite, che è locato a man sinistra nella prima cappella di San Piero a Montorio in Roma.
[resoconto della commissione del Tondo Doni]
Vennegli volontà di trasferirsi a Roma, per le maraviglie ch’udiva de gli antichi. Per che, quivi giunto, fece nella casa de’ Galli, dirimpetto al palazzo di San Giorgio, un Bacco di marmo maggior ch’el vivo, con un satiro attorno, nel quale si conosce che egli ha voluto tenere una certa mistione di membra maravigliose, e particularmente avergli dato la sveltezza della gioventú del maschio e la carnosità e tondezza della femmina: cosa tanto mirabile, che nelle statue mostrò essere eccellente più d’ogni altro moderno il quale fino allora avesse lavorato.
28 Tra il 1550 circa e il 1563, Giovanni Battista Gelli, Venti vite d’artisti, a cura di Girolamo Mancini (Firenze: M. Cellini, 1896), pp. 11–12
8
8
8
Et così stettero smarrite queste arti per insino agl’anni, a circa agli anni del Signore milledugento settanta, nel qual tempo cominciò in Firenze a risuscitare l’arte della pittura per le mani di Giovanni da Firenze cognominato Cimabue, come noj mostrerremo di sotto ne la sua vita, sotto la disciplina del quale cominciò dipoi Giotto e doppo lui molti altri a disegnare et a ritrarre gli edificij et le statue antiche e dipoi d’in mano in mano i corpi naturali di maniera che per insino a oggi sono tanto andati in là, che non sono solamente arrivati al termine degl’antichi, ma secondo alcuni gli ànno passati. Et di questo fa manifestamente fede il banbino fatto di mano di Michelagnolo Buonarroti cittadino fiorentino, il quale essendo ritrovato in un luogho dove era stato sotterrato fu venduto al cardinale di Ferrara, il quale dava molto opera di avere simili cose antiche et belle, per un prezzo grandissimo, il quale era tanto stimato da lui et tenuto in tanta riputazione, che quando e’ mostrava quelle sue antichità a nessuno mostrava utimamente quello per la più bella et più preziosa cosa che egli avessi.
8
29 1553, Ascanio Condivi, Vita di Michelagnolo Buonarroti raccolta per Ascanio Condivi da la Ripa Transone (Roma: Appresso Antonio Blado stampatore camerale, 1553), pubblicata in Condivi, a cura di Nencioni, pp. 17–19
Stette [Michelangelo] con messer Gian Francesco Aldrovandi poco più d’un anno. Ripatriato Michelagnolo, si pose à far di marmo un Dio d’amore, d’età di sei anni in sette, a iacere in guisa d’uom che dorma. Il qual vedendo Lorenzo di Pier Francesco de’ Medici, al quale in quel mezzo Michelagnolo aveva fatto un San Giovannino, e giudicandolo bellissimo, gli disse, ‘Se tu l’acconciassi che paresse stato sotto terra, io lo manderei a Roma, e passarebbe per antico, e molto meglio lo venderesti’. Michelagnolo, ciò udendo, di subito l’acconciò, sì che parea di molti anni per avanti fatto, come quello a cui nessuna via d’ingegno era occulta. Così mandato a Roma, il cardinale di San Giorgio lo comprò per antico ducati ducento, benché colui che prese tai danari scrivesse a Firenze che fusser contati a Michelagnolo ducati trenta, che tanti del Cupidine n’aveva auti, ingannando insieme Lorenzo di Pier Francesco e Michelagnolo. Ma in questo mezzo essendo venuto all’orecchie del cardinale qualmente il putto era fatto in Firenze, sdignato d’esser gabbato, mandò là un suo gentiluomo; il qual, fingendo di cercar d’uno scultore per far certe opere in Roma, doppo alcuni altri fu inviato a casa Michelagnolo, e vedendo il giovane, per aver cautamente luce di quel che voleva, lo ricercò che gli mostrasse qualche cosa. Ma egli, non avendo che mostrare, prese una penna, percioché in quel tempo il lapis non era in uso, e con tal leggiadria gli dipinse una mano, che ne restò stupefatto. Di poi lo domandò se mai aveva fatto opera di scoltura; et rispondendo Michelagnolo che sì, tra l’altre un Cupidine di tale statura e atto, il gentiluomo intese quel che voleva sapere. E narrata la cosa come era andata, gli promesse, se volea seco andare a Roma, di farli riscuotere il resto e d’acconciarlo col padrone, che sapeva che ciò molto arebbe grato. 9 Michelagnolo adunque, parte per isdegno d’essere stato fraudato, parte per vedere Roma, cotanto dal gentiluomo lodatagli come larghissimo campo di poter ciaschedun mostrar la sua virtù, seco se ne venne e alloggiò in casa sua, vicino al palazzo del cardinale; il quale in questo mezzo, avvisato per lettere come stesse la cosa, fece metter le mani a dosso a colui che la statua per antica venduta gli aveva, e riavuti in dietro i suoi danari, gliela rese, la qual poi venendo, non so per qual via, in mano del duca Valentino, fu donata alla Marchesana di Mantova, e da lei a Mantova mandata, dove ancor si trova in casa di quei signori. Fu in questo caso il cardinale di San Giorgio da alcuni biasimato, perciò che, se l’opera in Roma, da tutti gli artefici vista, da tutti egualmente fu giudicata bellissima, non parea che ‘l dovesse cotanto offendere l’essere moderna, che per dugento scudi se ne privasse uomo danaroso et ricchissimo. Ma se l’essere stato ingannato gli coceva, poteva gastigar quel tale, facendo sborsare
9
In questo punto del testo compare un’annotazione cinquecentesca attribuita all’assistente di Michelangelo, Tiberio
Calcagni: ‘e di più disse haver pregato ‘l Car[dinale] a non farne parola, e che faceva
il restante del pagamento al padrone della statua, che di già aveva tolto in casa. Ma nessun ne patì piu che Michelagnolo, il quale altro che quel che ‘n Firenze ricivuto aveva nulla non ne ritrasse. E che ‘l cardinal San Giorgio poco s’intendesse o dilettasse di statue, a bastanza questo ce lo dichiara, che in tutto il tempo che seco stette, che fu intorno a un anno, a riquisizion di lui non fece mai cosa alcuna. Non però mancò chi tal comodità conoscesse e di lui si servisse, percioché messer Iacopo Galli, gentiluomo romano e di bello ingegno, gli fece fare in casa sua un Bacco di marmo, di palmi dieci, la cui forma e aspetto corrisponde in ogni parte al’intenzione delli scrittori antichi. La faccia lieta e gli occhi biechi e lascivi, quali soglion essere quegli che soverchiamente dall’amor del vino son presi. Ha nella destra una tazza, in guisa d’un che voglia bere, ad essa remirando, come quel che prende piacere di quel liquore di ch’egli è stato inventore: per il quale rispetto ha cinto il capo d’una ghirlanda di viti. Nel sinistro braccio ha una pelle di tigre, animale ad esso dedicato, come quel che molto si diletta dell’uva, e vi fece più tosto la pelle che l’animale, volendo significare che, per lasciarsi cotanto tirar dal senso e dall’appetito di quel frutto e del liquor d’esso, vi lascia ultimamente la vita. Colla mano di questo braccio tiene un grappolo d’uva, qual un satiretto, che a piè di lui è posto, furtivamente si magnia, allegro e snello, che mostra circa sette anni, come il Bacco diciotto. Volse ancho detto messere Iacopo ch’egli facesse un Cupidine, e l’una e l’altra di queste opere oggidì si veggano in casa di messer Giuliano e messer Paulo Galli, gentiluomini cortesi e da bene, coi quali Michelagnolo ha sempre ritenuta intrinseca amicizia. Poco da poi, a requisizione del cardinal di San Dionigi, chiamato il cardinal Rovano, in un pezzo di marmo fece quella maravigliosa statua di Nostra Donna […]
30 1554, Imposte per lavori stradali fra Piazza di Pasquino (Piazza di Parione) e Piazza Navona. Roma, ASR, Presidenza delle strade 445
fol. 258 r
56. Il Card.le Mignanello con le sue case 57. Ms. Paulo gallo cioè ms. Gio. batt. a cecchino 58. Gio: antonio orefice 59. M a Faustina Paluzzella per una spitiaria 60. M a Faustina habita lei 61. M. Augustino Mendozza 62. Il Tozzino 63. M a Berardina et cristofano helya suo figliolo
150
200
60
30
50
25
15
10
errore a parlarne’, Condivi, Vita, a cura di Nencioni, p. xxi, postilla 7 (si veda p. 199).
31 1556, Ulisse Aldrovandi, Delle statue antiche che per tutta Roma in diversi luoghi e case si veggono, in Le antichità della città di Roma, a cura di Lucio Mauro (Venezia: Giordano Ziletti, 1556), descrizione della casa di Paolo Galli
p. 172
In casa di M. Paulo Gallo, presso al palagio di S. Giorgio.
Prima che s’entri in casa, si vede su la porta una bella testa di Romolo, che edificò Roma. Ne la loggietta terrena, che si trova tosto entrando in questa casa, si veggono due statue antiche senza testa: & una pila bella lavorata di sfollagi à la antica. Piu à dentro in un giardinetto si trova un bel Bacco ignudo in pie con ghirlanda di hellera, ò di
p. 173
vite in capo: ha da man manca un satirello sopra un tronco assiso, e con amendue le mani si pone in bocca de’ grappi de l’uva, ò hellera, che ha il Bacco in mano: il Satirello ha i pie di capra, e le orecchie medesimamente; ha le corna ancho e la coda. Questa è opera moderna di Michele Angelo fatta da lui quando era giovane. In una camera piu su presso la sala si trova una testa col busto di M. Aurelio Imp. assai bella: et uno Apollo intiero ignudo con la pharetra e saette à lato & ha un vaso a’ piedi: è opera medesimamente di Michele Angelo. Vi è ancho unaltra bella testa antica con altri fragmenti, che non si sa, che cosa si siano.
32 1564, Benedetto Varchi, Orazione funerale di Messer Benedetto Varchi: fatta, e recitata da lui pubblicamente nell’essequie di Michelagnolo Buonarroti in Firenze nella chiesa di San Lorenzo (Firenze: Giunti, 1564)
p. 23:
Fece nel medesimo tempo, per abbellirne il bellissimo Palazzo degli Strozzi, un’Hercole di quattro braccia, che fu poi (come cosa rara, e maravigliosa, mandato in Francia al Re Francesco da Batista di Marco Speziale della Palla; il quale (per rivestirne quel Regno) spogliò Firenze di quante belle ò Pitture, ò Sculture, ò altri somiglianti ornamenti, egli potette. Ma piu
p. 24:
bello, e piu maraviglioso fu un Cupido fatto da lui in Firenze, che giacea; e dormia; il quale sotterrato à bella posta, e cavato poi, come à caso, d’una vigna in Roma, fu da i piu perfetti Artefici stimato antico; e per antico al Cardinale di San Giorgio dugento fiorin d’oro venduto: il quale hoggi si guarda dall’eccellentissimo Duca di Mantova tra le piu rare, e le piu care gioie, che habbia nella sua guardaroba l’Illustrissima casa Gonzaga. Rarissimo poi, e maravigliosissimo fu un Bacco, che egli (secondo che lo discrivano i Poeti antichi) fece di circa diciotto anni, ma piu grande del naturale
à M. Iacopo Galli, gentilissimo, e ingegnosissimo gentilhuomo Romano: il quale Bacco nella mano destra tiene sospesa in aria una tazza; la quale egli guata [= guarda] fiso, e disiosamente con occhii languidi, e imbambolati per berlasi tutta. Ha nel sinistro braccio una pelle indanaiata di Tigre, e co’ polpastregli, cio è colla sommità delle punte delle dita regge penzoloni un grappolo d’uva matura; il quale un Satirino d’allegrissima vista, che gli stà da i pie, si va à poco, à poco, e quasi tema che egli nol vegga; cautamente piluccando. Truovasi questa bellissima statua con uno Dio d’Amore, fatto pure da michelagnolo stesso al medesimo M. Iacopo, in Roma, nella casa di M. Giuliano, e di M. Paulo Galli, cortesissimi gentilhuomini, e amicissimi di michelagnolo. Questa Figura non puote alcuno si grandamente lodare, che non sia poco; e quando ella si scoperse; fu per giudizio de i piu Intendenti tenuto, e detto, che Michelagnolo s’havea lasciati dietro senza controversia nessuna tutti gli scultori moderni.
33 30 maggio 1567, Concordia fra Lucrezia Cecchini Galli e il figlio Giulio Galli. Roma, ASR, Notai dell’A.C., 6204, notaio Gaspar Reydettus, foll. 705 r–08 v, presenti i testimoni Matteo de Puteo e Durante Paridis Scialacqua
fol. 705 r
Die trigesima Maii 1567 Concordia inter ma.cum d. Iulium Gallum et D.nam lucretiam de Cecchinis eius matrem
Cum alias bonae memoriae mag.cus Paulus Gallus nobilis romanus, in eius ultimo testamento die [blank] octobris anni 1560 per acta mei notarij condito, ultra obligationem omnium bonorum in genere ac in specie cum clausula constituti ad favorem nobilis D.nae Lucretiae de Cecchinis eius coniugis factam, ratione suae dotis et paraferni, ipsam D.nam Lucretiam usufructuariam et D.nam omnium et singulorum bonorum una cum mag.cis D.nis Iulio et Sulpitio communibus filijs heredibus institutis, reliquerit, item usum et habitationem suae domus in qua tunc existebat vel alterius cuiusque ad arbitrium ipsius D. Lucretiae si cum suis filijs manere nollet vel non posset et alimenta convenientia si de per se vivere vellet de bonis ipsius testatoris iuxta suam conditionem ultra dotem suam praestari ordinaverit, unde praesentia D.na Lucretia post obitum dicti sui viri per aliquot annos cum dictis filijs commorata fuerit, sed postea cum ei commodum non foret communiter vivere ac usufructare vel ex alijs causis animum suum monentibus producto instrumento dotali coram illustrissimo R. P. D. Auditore Camerae Apostolicae ac reperto instrumento testamenti praedicti contra dictum D. Iulium iudicialiter agendo (ultra taxationem alimentorum sibi legatorum, quam fieri obtinuit ad rationem octo scutorum singulo mense) in super etiam mandatum executivum pro summa scutorum mille trecentum duodecim cum dimidio moneta pro dote acconcio et donatione propter nuptias relaxari obtinuerit, cuius mandati vigore facta executione super domibus et apothecis prope portam parvam ecclesiae S.ti Laurentij in Damaso existentibus illisque per peritos electos in summa scutorum mille ducentorum quinquaginta estimatis et sibi D.nae Lucretiae in computum huiusmodi sui crediti in solutum iudicaliter adiudicatis et deliberatis, postremo in earum
corporalem possessionem vigore mandati die octavo mensis ianuarij proxime praeteriti, decreti et relaxati immissa fuerit,
fol. 705 v
prout in dictis instrumentis et actis mei notarij plenius constat, ad que pro veritate relatio habeatur.
[…]
fol. 706 v
Item quod ipsa D.na Lucretia loco alimentorum et habitationis sibi in dicto testamento à suo viro praefacto relictorum, donec vixerit habeat retineat et possideat ad usum habitationem et plenam ac liberam dispositionem suam, domum in qua de praesenti existit ante ac prope Palatium Cancellariae Apostolicae confinatam ab uno cum domibus et apothecis supradictis ab alio vero à lateribus etc. Quam quidem domum cum omnibus membris et pertinentibus suis antiquis et modernis, et presertim cum quodam stabulo magno et via seu anditu cum cancello respondenti in viam que vulgariter de Leutari nuncupatur et in conspectu supradictae domus de Buccabellis, exceptis tamen apothecis subtus eandem domum existentibus, dictus d. Iulius eidem d.na Lucretiae praesenti et acceptanti inherendo tamen iuribus quibuscunque presertim ex dicto testamento et vigore dictorum alimentorum super dicta domo competentibus et dictis veteribus iuribus semper salvis et reservatis contra quoscunque pro sua conservatione et manutentione in domo praedicta, concessit, assignavit atque dimisit ad habitandum utendum locandum, sua
fol. 707 r
vita durante pro omni et toto, et, quod ipsa D.na Lucretia ratione habitationis et alimentorum pretendere posset, adeo quod eandem domum cum dictis omnibus suis membris et pertinentijs exceptis dictis duabus apothecis liberam ab omni canone et censu tam imposito post obitum dicti d.ni Pauli Galli, quam eo vivente, et demum à quocunque alio onere sive per si solam sive cum alijs sibi visis personis habitare aut alteri cuicunque in totum vel in partem concedere et locare possit ipsius d. Lucretiae vita durante, remanente tamen semper etiam ipsa in eadem domo et eius habitatione, sed nihil amplius ratione dictorum alimentorum et habitationis petere possit, ipse verò d.nus Iulius omnes census canones mattonatus et iectitus et alia quecunque onera et impositiones si que sint vel forent in domo praedicta de eius proprio sufferre ac persolvere teneatur et ita se in promissis obligavit, seque principalem debitorem constituit, et à premissis dictam D. Lucretiam indemnem et penitus sine damno relevare et conservare promisit ita quod nullum damnum neque molestiam patietur alias etc. Hoc etiam pacto adiecto quod ipse d.nus Iulius ad omne suum placitum ex domo predicta levare accipere et asportare possit omnes statuas et quoscunque lapides etiam marmores et cuiuscunque generis existentes et tam figuratos quam non figuratos domui tamen ipsi minime affixos et de illis ad eius libitum disponere valeat.
[…]
fol. 708 v
[…]
Actum Romae in regione Parionis in aedibus residentiae super quibus supranominati R. P. D. Petri Guicciardini, Rote Auditoris in loco dicto Pasquino presentibus ibidem d. Matheo de Puteo clerico Bononiensi et Durante Paridis Scialacque clerico nucerino familiaribus dicti R. P. D. Guicciardini testibus.
34 1568, Giorgio Vasari, Le vite de’ più eccellenti pittori, scultori, e architettori, scritte da M. Giorgio Vasari pittore et architetto aretino, 3 voll. (Firenze: Giunti, 1568), in Giorgio Vasari, La Vita di Michelangelo nelle redazioni del 1550 e del 1568, a cura di Paola Barocchi, Documenti di filologia, 5, 5 voll. (Milano: Riccardo Ricciardi, 1962), I, pp. 9–17
Teneva in quel tempo il Magnifico Lorenzo de’ Medici nel suo giardino in sulla piazza di S. Marco Bertoldo scultore, non tanto per custode o guardiano di molte belle anticaglie che in quello aveva ragunate e raccolte con grande spesa, quanto perché, desiderando egli sommamente di creare una scuola di pittori e di scultori eccellenti, voleva che elli avessero per guida e per capo il sopradetto Bertoldo, che era discepolo di Donato; et ancora che e’ fusse sì vecchio che non potesse più operare, era nientedimanco maestro molto pratico e molto reputato, non solo per avere diligentissimamente rinettato il getto de’ pergami di Donato suo maestro, ma per molti getti ancora che egli aveva fatti, di bronzo, di battaglie e di alcune altre cose piccole, nel magisterio delle quali non si trovava allora in Firenze chi lo avanzasse. Dolendosi adunque Lorenzo, che amor grandissimo portava alla pittura et alla scultura, che ne’ suoi tempi non si trovassero scultori celebrati e nobili, come si trovavano molti pittori di grandissimo pregio e fama, deliberò, come io dissi, di fare una scuola; e per questo chiese a Domenico Ghirlandai che, se in bottega sua avesse de’ suoi giovani che inclinati fussero a ciò, l’inviasse al giardino, dove egli desiderava di essercitargli e creargli in una maniera che onorasse sé e lui e la città sua.
[…]
E tornando al giardino del Magnifico Lorenzo, era il giardino tutto pieno d’anticaglie e di eccellenti pitture molto adorno, per bellezza, per studio, per piacere ragunate in quel loco, del quale teneva di continuo Michelagnolo le chiavi, e molto più era sollecito che gli altri in tutte le sue azzioni, e con viva fierezza sempre pronto si mostrava. Disegnò molti mesi nel Carmine alle pitture di Masaccio; dove con tanto giudizio quelle opere ritraeva, che ne stupivano gli artefici e gli altri uomini, di maniera che gli cresceva l’invidia insieme col nome. Dicesi che il Torrigiano, contratta seco amicizia e scherzando, mosso da invidia di vederlo più onorato di lui e più valente nell’arte, con tanta fierezza gli percosse d’un pugno il naso, che, rotto e stiacciatolo di mala sorte, lo segnò per sempre; onde fu bandito di Fiorenza il Torrigiano, come s’è detto altrove. Morto il Magnifico Lorenzo, se ne tornò Michelagnolo a casa del padre con dispiacere infinito della morte di tanto uomo, amico a tutte le virtù. Dove Michelagnolo comperò un gran pezzo di marmo e fecevi dentro un Ercole di braccia quattro, che sté molti
anni nel palazzo degli Strozzi, il quale fu stimato cosa mirabile, e poi fu mandato l’anno dello assedio in Francia al re Francesco da Giovambatista della Palla. Dicesi che Piero de’ Medici, che molto tempo aveva praticato Michelagnolo, sendo rimasto erede di Lorenzo suo padre, mandava spesso per lui, volendo comperare cose antiche di camei et altri intagli; et una invernata che e’ nevicò in Fiorenza assai, gli fece fare di neve nel suo cortile una statua, che fu bellissima, onorando Michelagnolo di maniera per le virtù sue, che ‘l padre, cominciando a vedere che era stimato fra i grandi, lo rivestì molto più onoratamente che non soleva. Fece per la chiesa di Santo Spirito della città di Firenze un Crocifisso di legno, che si pose et è sopra il mezzo tondo dello altare maggiore, a compiacenza del priore, il quale gli diede comodità di stanze; dove molte volte scorticando corpi morti per studiare le cose di notomia, cominciò a dare perfezzione al gran disegno che gli ebbe poi. Avvenne che furono cacciati di Fiorenza i Medici, e già poche settimane innanzi Michelagnolo era andato a Bologna e poi a Venezia, temendo che non gli avvenisse, per essere familiare di Casa, qualche caso sinistro, vedendo l’insolenzie e mal modo di governo di Piero de’ Medici; e non avendo avuto in Venezia trattenimento, se ne tornò a Bologna. Dove avvenutogli inconsideratamente disgrazia di non pigliare un contrasegno allo entrare della porta per uscir fuori, come era allora ordinato per sospetto—ché messer Giovanni Bentivogli voleva che i forestieri che non avevano il contrasegno fussino condennati in lire 50 di bolognini, et incorrendo Michelagnolo in tal disordine, né avendo il modo di pagare, fu compassionevolmente veduto a caso da messer Giovanfrancesco Aldovrandi, uno de’ Sedici del governo, il quale, fattosi contare la cosa, lo liberò e lo trattenne appresso di sé più d’uno anno. Et un dì l’Aldovrando, condottolo a vedere l’Arca di San Domenico, fatta, come si disse, da Giovan Pisano e poi da maestro Niccolò da l’Arca, scultori vecchi, e mancandoci un Angelo che teneva un candelliere et un San Petronio, figure d’un braccio incirca, gli dimandò se gli bastasse l’animo di fargli: rispose di sì. Così, fattogli dare il marmo, gli condusse, che son le miglior’ figure che vi sieno; e gli fece dare messer Francesco Aldovrando ducati trenta d’amendue. Stette Michelagnolo in Bologna poco più d’uno anno: e vi sarebbe stato più, per satisfare alla cortesia dello Aldovrandi, il quale l’amava e per il disegno e perché, piacendoli come toscano la pronunzia del leggere di Michelagnolo, volentieri udiva le cose di Dante, del Petrarca e del Boccaccio et altri poeti toscani. Ma perché conosceva Michelagnolo che perdeva tempo, volentieri se ne tornò a Fiorenza; e fe’ per Lorenzo di Pierfrancesco de’ Medici, di marmo, un San Giovannino; e poi, dreto a un altro marmo, si messe a fare un Cupido che dormiva, quanto il naturale; e finito, per mezzo di Baldassarri del Milanese fu mostro a Pierfrancesco per cosa bella, che, giudicatolo il medesimo, gli disse: ‘Se tu lo mettessi sotto terra, sono certo che passerebbe per antico: mandandolo a Roma acconcio in maniera che paressi vecchio, e’ ne caveresti molto più che a venderlo qui’. Dicesi che Michelagnolo l’acconciò di maniera che pareva antico: né è da maravigliarsene, perché aveva ingegno da far questo e meglio. Altri vogliono che ‘l Milanese lo portassi a Roma e lo sotterrassi in una sua vigna, e poi lo vendessi per antico al cardinale San Giorgio ducati dugento. Altri dicono che gliene vendé un che faceva per il Milanese, che scrisse a Pierfrancesco
che facessi dare a Michelagnolo scudi trenta, dicendo che più del Cupido non aveva avuti, ingannando il Cardinale, Pierfrancesco e Michelagnolo; ma inteso poi, da chi aveva visto, che ‘l putto era fatto a Fiorenza, tenne modi ch’e’ seppe il vero per un suo mandato, e fece sì l’agente del Milanese gl’ebbe a rimettere, e riebbe il Cupido. Il quale venuto nelle mani al duca Valentino e donato da lui alla marchesana di Mantova, che lo condusse al paese dove oggi ancor si vede, questa cosa non passò senza biasimo del cardinale S. Giorgio, il quale non conoscendo la virtù dell’opera, che consiste nella perfezzione, ché tanto son buone le moderne quanto le antiche, purché sieno eccellenti, essendo più vanità quella di coloro che van dietro più al nome che a’ fatti: che di questa sorte d’uomini se n’è trovato d’ogni tempo, che fanno più conto del parere che dell’essere. Imperò questa cosa diede tanta riputazione a Michelagnolo, che fu sùbito condotto a Roma et acconcio col cardinale San Giorgio, dove stette vicino a un anno, che, come poco intendente di queste arti, non fece fare niente a Michelagnolo. In quel tempo un barbiere del Cardinale, stato pittore, che coloriva a tempera molto diligentemente ma non aveva disegno, fattosi amico, Michelagnolo gli fece un cartone d’un San Francesco che riceve le stìmate, che fu condotto con i colori dal barbieri in una tavoletta molto diligentemente; la qual pittura è oggi locata in una prima cappella, entrando in chiesa a man manca, di San Piero a Montorio. Conobbe bene poi la virtù di Michelagnolo messer Iacopo Galli, gentiluomo romano, persona ingegnosa, che gli fece fare un Cupido di marmo, quanto il vivo, et appresso una figura di un Bacco di palmi dieci, che ha una tazza nella man destra e nella sinistra una pelle d’un tigre et un grappolo d’uve, che un Satirino cerca di mangiargliene; nella qual figura si conosce che egli ha voluto tenere una certa mistione di membra maravigliose, e particolarmente avergli dato la sveltezza della gioventù del maschio e la carnosità e tondezza della femina: cosa tanto mirabile, che nelle statue mostrò essere eccellente più d’ogni altro moderno il quale sino allora avesse lavorato. Per il che nel suo stare a Roma acquistò tanto nello studio dell’arte, ch’era cosa incredibile vedere i pensieri alti e la maniera difficile con facilissima facilità da lui esercitata, tanto con ispavento di quegli che non erano usi a vedere cose tali, quanto degli usi alle buone, perché le cose che si vedevano fatte parevano nulla al paragone delle sue.
35 26 settembre 1577, Sulpizio Galli vende a Ulisse Lanciarini un censo sulla casa in Piazza San Lorenzo per nove anni; 30 settembre 1577, Sulpizio Galli affitta la casa a Lanciarini, riservandone una parte a sé e alla madre Lucrezia Cecchini. Roma, ASR, Coll. Not. Cap. 437, notaio Prosper Campanus
fol. 722 r
Emptio census pro D.no Ulixi Lanciarino
[…]
R. D.nus Sulpitius Gallus nobilis Romanus canonicus basilicae S.ti Petri urbis sponte etc. et omni meliori modo etc. In et super eius domo posita Romae in regione Parionis iuxta bona illorum de Trifaninis ab alio eiusdem R. d.ni Sulpitij et retro iuxta domum
magnam d.ni Ulixis Lancerini salvis alijs si qui etc. Et super dicte domus proprietate iuribus et pertinentijs universis cum quibus hodie habitatur (exceptis duabus apothecis subtus dictam Domum existentibus) imponuit creavit et constituit annuum censum scutorum nonaginta monete juliorum decem pro scuto quem annuum censum sic impositum et constitutum vendidit, ac titulo perpetue venditionis dedit, cessit, concessit, transtulit, et assignavit iure proprio.
[…]
Hanc autem impositionem et venditionem cum omnibus et singulis in hoc instrumento contentis fecit predicti d. venditor pro pretio scutorum mille monete similium que scuta mille coram testibus et me notario habuit recepit et ad se traxit à predicto d. emptore presente et realiter solvente in prompta et numerata pecunia et declarante dicta scuta mille provenisse ex pecunijs dotalibus d Olimpie Cecchine sue uxoris.
[…]
fol. 724 r
Locatio domus ad novennium facta D.no Ulixi lanciarino
In Nomine D.ni Amen. Anno etc. 1577. Indictione quinta, die ultima Septembris pontificatus etc. Anno sexto.
R. D. Sulpitius Gallus Canonicus Basilicae S.ti Petri sponte etc. Totam eius domum cum omnibus membris et pertinentijs suis quam habet et possidet exceptis apothecis subtus ipsam domum existentibus sitam Rome apud Plateam Palatij Cancellariae apostolice confinatam ab uno iuxta bona illorum de Triffanninis ab alio bona ipsius D. Sulpitij et retro domum magnam
[…]
Mag.co D. Ulixi Lanciarino de Gallis eius ex sorore nepoti p.nti conducente et acceptante pro se ac suis heredibus etc. reservando ipso d.no Sulpitio pro se ac suis heredibus etc. et pro D.na Lucretia Cecchinae eius matre respective Mantiones infradicendas vz. tutto l’appartamento et stanze che tiene al presente esso m. Sulpitio le quale sono da basso dua stanze terrene con un cortiletto et pozzo et una cantina; et di sopra à queste in capo alla scala incontro sono dua stanze et una à man dritta doi mezzanini. Item una stanzetta da basso contigua alle dua terrene dove sogliono star i servitori et un altra di sopra à essa à mano manca montata la scala dove al presente stanno Don Piacente et Piccio suo fratello che servono esso M. Sulpitio, le quale dua stanze sono incorporate et annesse al detto appartamento, e più l’appartamento mad.a Lucretia sua madre dove sta al presente et per la sua serva. Item una stanza di sopra ad alto pertenere et riporre le sue robbe et masserizie di casa. Item la riserba l’uso, et introito et esito della medesima porta grande di casa con l’uso delle loggie
fol. 724 v
da basso che sia commune tra lui, et m Ulisse et se riserba il luogo per una cavalcatura nella stalla piccola verso il giardino, e piu la
rimessa del Cocchio con la stalla grande con la finestra di poter cavar l’acqua dal pozzo per disporre à suo commodo et beneplacito et tutte quelle stanze di sopra alla scala et camere della Compagnia della Concezione per disporre come di sopra, et tutto il resto della casa alloga a dicto M. Ulisse. Hanc autem locationem cum dictis reservationibus fecit ad novem annos proximos ab hodie inchoandos et deinde ad beneplacitum utriusque partis pro annuo a pensione scutorum nonaginta monete ad julios decem pro scuto.
[…]
36 1597, Jean-Jacques Boissard, [I–VI] Pars Romanae Urbis Topographiae & Antiquitatum, 6 voll. (Francoforte: apud Iohannem Feyrabend, impensis Theodori de Bry, 1597–1602), I, pp. 34–35, descrizione della casa di Paolo Galli
Ad angulum posteriorem huius palatij sunt aedes Pauli Galli, parvae quidem, sed quae architechtura [sic] & artificio non cedunt amplioribus. Super porta prima repositum est caput Romuli in Nischio marmoreo. Intus est statua Apollinis pharetrati nuda & integra: Et M. Aurelij caput. In corte Pila est ingens quae diversis foliis artificiose variegata est: & duae statuae muliebres mutilae: ex quibus una est ex marmore Mischio viridi variegato. Ibidem erectum est egregium Bacchi nudi simulacrum, redimiti pampinis & uvis, & cum Satyro colludentis: Bacchus hic dicitur sculptus à Michaele Angelo Bonaroto, cum primum Romam iuvenis venisset Florentia: eo tempore primum locum inter pictores totius orbis facile obtinebat Raphael Sanctius Urbinas. Is cum tacite Bonaroti famae invideret, & illius honorem crescentem studeret subvertere, Michaelem non latuerunt Sanctii consilia: cumque Florentino esset ingenium elatum & in vindictam pronum, ex adversarij iudicio sibi famam apud Romanos stabilire constituit; opera multorum amicorum, maxime Cardinalis Capoferrati, qui illum dum vixit perpetuo dilexit & fovit. Bonarotus igitur ex antiquo marmore quanta potuit arte & industria hunc formavit Bacchum, perfectamque statuam uno mutilavit bracchio, quod penes se servavit: & in basis statua excavata lacuna suum inscripsit nomen, quod litocolla cooperuit: opusque quod clamculum elaboraverat, iussit terra recondi in vinea cuiusdam civis, qui in ea domum paulo post structurus erat. Cumque anno sequente simulacrum hoc esset repertum ab iis qui fundamenta domus iaciebant, ut solet Romae fieri, statim adplaudi coeptum est, & advectum ante Pontificis Palatium laudari à multis, & cum aliis conferri, ac multis praeponi: Solus Michael dissimulatum suum opus laudare quidem, sed in eo non deesse quae possent reprehendi dicebat: Tunc contentione inter illum & Sanctium orta, inverti basim iussit, suum nomen ostendi, & brachium quod avulserat novum adplicari statuae, quam calcecimento liniverat prius, ut hunc situm ex antiquitate contraxisse videretur. Factumque est ut Bonarottus summum honorem apud Romanos ex Sanctii sententia fuerit adeptus: Sed cum statua fuisset recens comprabata, ac precio mille ducatorum aestimata, ad quingentorum redacta est.